«شیطان» چگونه تا سفره کریم اهلبیت رسید؟
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، تاریخ اسلام پر از روایتهایی است که از رشادت، صبر، کرامت و مظلومیت اهلبیت(ع) سخن میگویند، اما کمتر اثری جرئت میکند از زاویه نگاه کسی روایت کند که خود در صف دشمنان ایستاده است. سید سعید هاشمی در رمان «شیطان در خانه» دقیقاً همین مسیر متفاوت را انتخاب کرده و داستان زندگی و شهادت امام حسن مجتبی(ع) را از زبان جعده، همسر آن حضرت، روایت میکند؛ زنی که نامش در منابع تاریخی به عنوان عامل مسمومیت امام حسن(ع) ثبت شده است.
این رمان که توسط نشر مهرستان منتشر شده، اثری تاریخی با رویکرد داستانی است و بیش از آنکه بخواهد صرفاً رویدادهای تاریخی را بازگو کند، تلاش دارد ذهن و روان شخصیتی را به تصویر بکشد که در برابر آزمونی بزرگ قرار گرفت و در نهایت، دنیا را بر حقیقت ترجیح داد.
نویسنده از همان صفحات نخست، مخاطب را وارد فضایی میکند که آرامش ظاهری خانه امام حسن(ع)، زیر سایه دسیسههای سیاسی امویان قرار گرفته است. جعده، راوی داستان، زنی است که میان زندگی در کنار کریم اهلبیت(ع) و وسوسههای قدرت، ثروت و جاهطلبی گرفتار شده و همین کشمکش، ستون اصلی روایت را شکل میدهد.
از همان ابتدا مشخص است که مخاطب با یک زندگینامه تاریخی یا گزارش مستند مواجه نیست؛ بلکه قرار است تاریخ را در قالب رمان و با زبان احساس، گفتوگو و روایت تجربه کند. همین ویژگی، «شیطان در خانه» را از بسیاری آثار مشابه متمایز میکند.
خانهای که میدان نبرد پنهان شد
نام کتاب، پیش از آنکه خواننده وارد داستان شود، پیام خود را منتقل میکند؛ «شیطان در خانه». خانهای که باید محل آرامش باشد، در این روایت به میدان نبردی خاموش تبدیل میشود؛ نبردی که نه با شمشیر، بلکه با وسوسه، فریب و طمع پیش میرود.
سید سعید هاشمی تلاش کرده نشان دهد که غربت امام حسن مجتبی(ع) تنها در عرصه سیاست یا پس از صلح با معاویه خلاصه نمیشود. این غربت حتی تا نزدیکترین افراد به حضرت نیز امتداد پیدا کرده است؛ جایی که دشمن موفق میشود از درون خانه برای حذف امام برنامهریزی کند.
جعده در این رمان شخصیتی یکبعدی نیست. نویسنده او را صرفاً زنی شرور تصویر نمیکند، بلکه روند سقوطش را قدمبهقدم به نمایش میگذارد. خواننده میبیند چگونه دانههای کینه از سالها قبل، توسط پدرش اشعث بن قیس در ذهن او کاشته شده و بعدها با وعدههای معاویه و مروان آبیاری میشود.
معاویه برای رسیدن به هدف خود، از همان شیوهای استفاده میکند که بارها در تاریخ سیاست تکرار شده است؛ خریدن انسانها با وعده قدرت. کیسههای طلا، وعده ازدواج با یزید و رؤیای ملکه شام شدن، آرامآرام جای حقیقت را در ذهن جعده میگیرد. او که سالها بزرگواری، مهربانی و کرامت همسرش را دیده، ناگهان خود را میان دو انتخاب میبیند؛ زندگی در کنار حقیقت یا رسیدن به آرزوهای دنیوی.
گفتوگوهای میان جعده و مروان، از بخشهای مهم کتاب به شمار میروند. این گفتوگوها صرفاً پیشبرنده داستان نیستند، بلکه نشان میدهند چگونه عملیات روانی و تبلیغات سیاسی میتواند ذهن یک انسان را تغییر دهد. مروان تلاش میکند قتل امام حسن(ع) را نه یک جنایت، بلکه اقدامی برای «یکپارچه شدن حکومت اسلامی» جلوه دهد؛ استدلالی که نشان میدهد قدرت، چگونه حتی مفاهیم دینی را نیز به خدمت اهداف سیاسی درمیآورد.
از جنگ جمل تا صلحی که هنوز محل گفتوگو است
هرچند محور اصلی کتاب، روزهای پایانی زندگی امام حسن مجتبی(ع) و ماجرای شهادت ایشان است، اما نویسنده برای آنکه مخاطب شناخت کاملتری از شخصیتها پیدا کند، بارها به گذشته بازمیگردد.
اشاره به دوران کودکی امام حسن(ع)، همراهی ایشان با امیرالمؤمنین(ع)، حوادث جنگ جمل، صفین، نقش اشعث بن قیس در وقایع آن دوران و در نهایت ماجرای صلح با معاویه، از جمله بخشهایی است که در دل روایت جای گرفتهاند.
این بازگشتهای زمانی باعث میشود خواننده، رفتار جعده را صرفاً یک تصمیم ناگهانی نبیند، بلکه آن را نتیجه سالها دشمنی، تبلیغات، کینههای خانوادگی و فضای سیاسی آن دوران بداند.
در کنار این روایت تاریخی، نویسنده بارها به ویژگیهای اخلاقی امام حسن مجتبی(ع) نیز اشاره میکند. سخاوت، گذشت، مهربانی با نیازمندان و رفتار کریمانه حضرت با اطرافیان، در خلال خاطرات جعده بازگو میشود؛ ویژگیهایی که تضاد میان شخصیت امام و تصمیم همسرش را پررنگتر میکند.
در واقع، یکی از نقاط قوت رمان همین تضاد است؛ مخاطب همزمان شاهد اوج بزرگواری امام و سقوط اخلاقی نزدیکترین فرد به ایشان است؛ تضادی که تلخی داستان را دوچندان میکند.
طمع؛ جایی که حقیقت رنگ میبازد
یکی از مهمترین محورهای «شیطان در خانه»، بررسی انگیزههای جعده برای همراهی با نقشه معاویه است. سید سعید هاشمی تلاش میکند نشان دهد که این خیانت، تنها نتیجه یک تصمیم لحظهای نیست، بلکه حاصل سالها دنیاطلبی، تبلیغات سیاسی و کینهای است که از کودکی در ذهن جعده شکل گرفته است.
جعده در طول داستان بارها با مهربانی، عدالت و کرامت امام حسن(ع) روبهرو میشود؛ امامی که میان همسرانش تبعیضی قائل نیست، به نیازمندان کمک میکند و حتی در سختترین شرایط نیز از اخلاق نیک فاصله نمیگیرد. اما در سوی دیگر، وعدههای معاویه و مروان قرار دارد؛ وعدههایی که با کیسههای زر، رؤیای همسری یزید و جایگاه بانوی اول شام همراه است.
نویسنده بهخوبی نشان میدهد که چگونه انسان، اگر معیار تصمیمگیری خود را از حق به منفعت تغییر دهد، حتی روشنترین حقیقت را نیز نادیده میگیرد. جعده در این رمان بارها میان وجدان و طمع گرفتار میشود، اما هر بار وسوسه دنیا بر صدای حقیقت غلبه میکند. این کشمکش درونی، یکی از نقاط قوت شخصیتپردازی کتاب است و باعث میشود مخاطب، سقوط تدریجی شخصیت را قدمبهقدم دنبال کند.
در واقع، «شیطان در خانه» بیش از آنکه صرفاً روایت شهادت امام حسن(ع) باشد، داستان شکست انسانی است که میتوانست در کنار کریم اهلبیت(ع) به سعادت برسد، اما مسیر دیگری را انتخاب کرد.
رمانی که تاریخ را ساده روایت میکند
سید سعید هاشمی برای روایت این ماجرا، زبان پیچیده یا توصیفهای سنگین تاریخی را کنار گذاشته است. نثر کتاب روان، ساده و پرکشش است و همین ویژگی باعث شده «شیطان در خانه» بیش از هر چیز برای نوجوانان و جوانانی که میخواهند با بخشی از تاریخ اسلام در قالب داستان آشنا شوند، خواندنی باشد.
فصلهای کوتاه، گفتوگوهای فراوان و ریتم مناسب روایت، اجازه نمیدهد داستان دچار سکون شود. نویسنده تلاش کرده اطلاعات تاریخی را در دل روایت جای دهد؛ بدون آنکه متن به کتابی آموزشی یا صرفاً تاریخی تبدیل شود.
البته باید توجه داشت که این اثر یک رمان است، نه یک پژوهش تاریخی. بنابراین برخی صحنهها، گفتوگوها و جزئیات حاصل تخیل نویسنده برای پیشبرد داستان هستند؛ هرچند استخوانبندی اصلی روایت بر پایه گزارشهای تاریخی شکل گرفته است.
از سوی دیگر، کتاب تنها به ماجرای شهادت امام محدود نمیشود. در بخشهای مختلف، مخاطب با جنگ جمل، صفین، صلح امام حسن(ع)، نقش اشعث بن قیس، مروان و معاویه و فضای سیاسی آن روزگار نیز آشنا میشود. این موضوع باعث شده خواننده، تصویر کاملتری از شرایطی که به شهادت امام انجامید، به دست آورد.
پایانی که وعدههای دروغین را رسوا میکند
هرچه داستان به پایان نزدیکتر میشود، فضای آن تلختر و تأثیرگذارتر میشود. جعده که تصور میکرد با انجام مأموریت خود به قدرت و ثروت خواهد رسید، خیلی زود درمییابد که معاویه هرگز قصد وفای به وعدههایش را نداشته است.
همان کسانی که او را برای قتل فرزند پیامبر(ص) تشویق کرده بودند، پس از انجام مأموریت، او را کنار میگذارند. وعده ازدواج با یزید عملی نمیشود و جعده درمییابد که تنها وسیلهای برای اجرای یک نقشه سیاسی بوده است.
این پایان، یکی از مهمترین پیامهای کتاب را آشکار میکند؛ کسانی که برای رسیدن به دنیا حقیقت را قربانی میکنند، معمولاً نه به حقیقت میرسند و نه به دنیا. نویسنده در این بخش، سرنوشت جعده را به نمونههایی مانند عمر بن سعد نزدیک میکند؛ کسانی که با وعده حکومت و ثروت، بزرگترین جنایتهای تاریخ را مرتکب شدند، اما در نهایت حتی به همان وعدههای دنیوی نیز دست نیافتند.
«شیطان در خانه» اثری است که تلاش میکند یکی از تلخترین فصلهای تاریخ اسلام را از زاویهای متفاوت روایت کند. انتخاب جعده به عنوان راوی، مهمترین ویژگی این رمان است؛ انتخابی که مخاطب را وارد ذهن شخصیتی میکند که میان حقیقت و دنیا، راه دوم را برگزید.
نثر روان، روایت پرکشش، پرداخت مناسب شخصیتها و استفاده از حوادث مستند تاریخی در کنار عناصر داستانی، باعث شده این کتاب برای مخاطبان نوجوان و علاقهمندان به رمانهای تاریخی جذاب باشد. علاوه بر این، اثر میکوشد به پرسشهایی پاسخ دهد که سالها درباره زندگی امام حسن مجتبی(ع) مطرح بوده است؛ از چرایی صلح با معاویه تا زمینههای شهادت آن حضرت.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
سرم را از خجالت زیر انداختم. طاقت نگاههای سلافه را نداشتم. خلیفه یک دفعه جدی شد با صدای بلند گفت:«همین پولی که شما عطا میکنم از سرتان هم زیاد است شما لیاقت همسری فرزند رسول خدا را نداشتید. کسی که آدمی با آن درجه از تقوای الهی را بکشد با یزید من چه خواهد کرد؟ هیچ بعید نیست که بعد از اینکه به عقد یزید در آیید دشمنان یزید به شما چنین پیشنهادی بدهند و مرگ یزید را از شما طلب کنند.
کتاب «شیطان در خانه» نوشته سید سعید هاشمی در ۱۴۰صفحه و از سوی انتشارات مهرستان منتشر شده است.
