سالها پژوهش شهید رشید، قربانی حمله اسرائیل شد
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: ادبیات کودک و نوجوان در سالهای اخیر بیش از گذشته به سمت معرفی قهرمانان واقعی و معاصر حرکت کرده است؛ شخصیتهایی که زندگی، منش و سبک زیست آنها میتواند برای نسل جدید الهامبخش باشد. در این میان، روایت زندگی فرماندهان، دانشمندان و چهرههای تأثیرگذار تاریخ معاصر در قالب داستانهای کوتاه، فرصتی فراهم میکند تا نوجوانان ضمن آشنایی با بخشی از تاریخ کشور، با مفاهیمی همچون مسئولیتپذیری، ایثار، تلاش، نظم و خدمت به مردم نیز ارتباطی عمیقتر برقرار کنند. مجموعه «قهرمان من» با همین رویکرد شکل گرفته و در هر جلد، زندگی یکی از شخصیتهای برجسته ایران را با زبانی ساده و متناسب با مخاطبان نوجوان روایت میکند.
سیوپنجمین جلد این مجموعه با عنوان «آقا رشید» به زندگی سپهبد شهید غلامعلی رشید اختصاص دارد؛ اثری به قلم سیده رقیه آذرنگ و با تصویرگری لیلا اربابی که به تازگی در نشر کتابک منتشر شده است. نویسنده در این کتاب تلاش کرده است با بهرهگیری از روایتهای کوتاه و مستند، تنها به مسئولیتها و سوابق نظامی شهید رشید نپردازد، بلکه ابعاد کمتر دیدهشده شخصیت او را نیز برای مخاطب نوجوان به تصویر بکشد؛ از علاقه او به مطالعه و علمآموزی گرفته تا احترام به خانواده، روحیه مردمی، اخلاص، سادهزیستی و نگاه مسئولانهاش به زندگی. همین رویکرد باعث شده «آقا رشید» صرفاً یک زندگینامه نباشد، بلکه مجموعهای از روایتهای الهامبخش باشد که نوجوانان را با یکی از چهرههای تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران آشنا میکند.
به مناسبت انتشار این کتاب در نشر کتابک، با سیده رقیه آذرنگ، نویسنده «آقا رشید»، درباره روند نگارش اثر، چالشهای روایت زندگی شهید غلامعلی رشید برای نوجوانان و اهمیت معرفی این قهرمان معاصر به نسل جدید به گفتوگو نشستهایم.
*کتاب از ۲۱ روایت کوتاه تشکیل شده است. این روایتها بر چه اساسی انتخاب شدند؟ آیا روایتهای مهمی هم بودند که به دلیل محدودیت مخاطب نوجوان از کتاب حذف شوند
روایتها بر اساس سه معیار انتخاب شدند: مستند بودن، اثرگذاری عاطفی و توانایی نشان دادن ابعاد مختلف شخصیت شهید رشید. تلاش کردم نوجوان صرفاً با یک فرمانده نظامی مواجه نشود، بلکه انسانی را بشناسد که اهل تفکر، مطالعه، خانواده و مسئولیتپذیری است. طبیعی است که خاطرات و اسناد مهم دیگری نیز وجود داشت، اما به دلیل محدودیت حجم کتاب و اقتضای مخاطب نوجوان، امکان پرداختن به همه آنها فراهم نشد.
*یکی از اولین ویژگیهایی که در کتاب با آن روبهرو میشویم، «سکوت» و رازداری شهید رشید است. چرا این ویژگی را نقطه آغاز معرفی شخصیت او قرار دادید؟
کمگویی و رازداری از برجستهترین ویژگیهای سپهبد شهید رشید بود. او سالها در مسئولیتهای حساس نظامی حضور داشت و باور داشت بسیاری از امور باید بیهیاهو انجام شود. حتی درباره فعالیتهای علمی و یادداشتهای گستردهاش نیز کمتر سخن میگفت. این سکوت، نشانه عمق شخصیت و احساس مسئولیت او بود و به همین دلیل، نقطه مناسبی برای آغاز معرفی ایشان به نظر میرسید.
*صحنه رسیدگی شهید رشید به مادرش از تأثیرگذارترین بخشهای کتاب است. هنگام انتخاب این خاطره، هدفتان نشان دادن چه بُعدی از شخصیت ایشان بود؟
میخواستم مخاطب ببیند پشت چهره یک فرمانده بلندپایه، انسانی با قلبی به لطافت باران حضور دارد. احترام به مادر، مهربانی و فروتنی از ویژگیهایی بود که نزدیکان ایشان بارها به آن اشاره کردهاند و این خاطره بهخوبی آن بُعد عاطفی و انسانی را نشان میدهد.
*برای نگارش این کتاب از چه منابعی استفاده کردید؟ آیا به خاطرات منتشرنشده یا گفتوگو با خانواده و همرزمان شهید هم دسترسی داشتید؟
برای نگارش کتاب از منابع مکتوب، خاطرات منتشرشده، گفتوگوها و روایتهای خانواده و همرزمان شهید استفاده شد. بخشی از اطلاعات مربوط به سبک زندگی، عادتهای مطالعاتی و ویژگیهای اخلاقی ایشان از طریق همکاری صادقانه و یاریگر همسر و فرزندان گرامیشان به دست آمد. تلاش کردم تصویری مستند و در عین حال زنده از شهید ارائه شود.
*اگر نوجوانی بعد از خواندن «آقا رشید» فقط قرار باشد یک ویژگی اخلاقی را از این شهید به خاطر بسپارد، دوست دارید آن ویژگی چه باشد؟
دوست دارم روحیه «تلاش خاموش» در ذهن نوجوان باقی بماند؛ اینکه انسان میتواند بدون خودنمایی، با مطالعه، انضباط و احساس مسئولیت به قلههای بزرگ دست پیدا کند. سپهبد شهید رشید اهل اقدام و عمل بیصدا بود، اما آثار این تلاش در عرصههای بزرگ کاملاً مشهود است.
*عنوان کتاب فقط «آقا رشید» است؛ عنوانی صمیمی و مردمی. چرا این عنوان را به جای یک عنوان رسمیتر انتخاب کردید و فکر میکنید چه نسبتی با شخصیت واقعی شهید دارد؟
این عنوان، صمیمیت و مردمی بودن شخصیت سپهبد رشید را منتقل میکند. با وجود جایگاه بلند نظامی، ایشان فردی متواضع و دور از تشریفات بود و اینکه بسیاری از همرزمانشان در ردههای مختلف نظامی با این عنوان در جبهههای نبرد ایشان را می شناختند. احساس کردم «آقا رشید» به روح واقعی شخصیت ایشان نزدیکتر است و آن رازِ سر به مهرِ لقبِ «فرماندهِ فرماندهان» در عنوانِ پرشُکوهِ با صلابت «آقا رشید» نهفته است.
*اگر فرصت داشتید این کتاب را برای مخاطب بزرگسال و بدون محدودیت حجم بازنویسی کنید، کدام مقطع از زندگی شهید رشید را بیشتر بسط میدادید و چرا؟
بیتردید به زندگی علمی و فکری ایشان بیشتر میپرداختم. کمتر کسی میداند که سپهبد شهید رشید سالها به مطالعه تخصصی تاریخ و ژئوپلتیک جغرافیای منطقه خاورمیانه و جهان مشغول بود، بیش از چندین دفترچه یادداشت علمی داشتند و حاصل سالها اندیشه و پژوهش خود را در آنها ثبت کرده بودند. و به گفته خانواده گرامیشان متأسفانه بخش عمده از این دفترچهها در حمله رژیم صهیونیستی به منزل ایشان از بین رفت. به نظرم همین وجه علمی و فکری این اَبَرمرد، ظرفیت کتابهایی مستقل را دارد و جای سالها تحقیق و پژوهش.
*با توجه به اینکه پیش از انتشار آقا رشید تقریباً هیچ زندگینامه مستقل و جامعی از شهید غلامعلی رشید منتشر نشده بود، این خلأ منابع چه چالشهایی در مسیر نگارش کتاب برای شما ایجاد کرد؟
بزرگترین چالش، پراکندگی اطلاعات و کمبود منابع جامع بود. شهید رشید اهل مصاحبه و سخنرانیهای متعدد نبودند و بسیاری از فعالیتهایش هیچگاه رسانهای نشده است. همین موضوع باعث شد برای دستیابی به روایتی دقیق، ناچار باشم به خاطرات نزدیکان، همرزمان و اسناد موجود رجوع کنم و روایتها را با دقت بررسی و تطبیق دهم.
*شهید غلامعلی رشید در جنگ اخیر توسط رژیم صهیونیستی به شهادت رسید و نام ایشان بیش از گذشته در جامعه مطرح شد. فکر میکنید انتشار کتابی مانند «آقا رشید» برای گروه سنی نوجوان تا چه اندازه میتواند تصویری واقعی از این شهید، فراتر از اخبار و روایتهای رسانهای، به نسل جدید منتقل کند؟
بنظرم یکی از مهمترین وظایف ادبیات مستند و داستانی معرفی انسانها پیش از آن است که صرفاً به یک تیتر خبری تبدیل شوند. سپهبد شهید غلامعلی رشید سالها از برجستهترین استراتژیستها و نظریهپردازان نظامی کشور بود، اما بسیاری از نوجوانان شناخت چندانی از شخصیت، شیوه زندگی و دنیای فکری او نداشتند. در حالی که پشت این جایگاه، انسانی قرار داشت که عاشق مطالعه بود، در حوزه تاریخ و جغرافیای کل خاورمیانه و جهان بهصورت تخصصی تحقیق میکرد، یادداشتهای علمی داشت و برای هر سخنرانی ساعتها مطالعه و آمادهسازی انجام میداد.
تلاش من در کتاب «آقا رشید» این بود که نوجوان فقط با یک فرمانده نظامی آشنا نشود، بلکه انسانی را بشناسد که موفقیتهایش بر پایه دانش، تفکر، انضباط، اخلاق و احساس مسئولیت بنا شده بود. اگر نوجوان پس از خواندن این کتاب به این نتیجه برسد که پشت هر موفقیت بزرگی، سالها مطالعه، اندیشیدن و تلاش خالصانه و مومنانه قرار دارد، احساس میکنم کتاب به هدف خود رسیده است. امیدوارم «آقا رشید» بتواند تصویری ماندگار و واقعی از این شخصیت ارزشمند در ذهن نسل جدید ایجاد کند؛ تصویری مجسم که واقعی تر و به روز تر در تقابل خبرهای نادرست دنیای مجازی و روایتهای رسانهای دشمنان باشد.
*نوشتن برای نوجوان معمولاً با خطر شعارزدگی همراه است. برای اینکه کتاب از فضای نصیحت فاصله بگیرد و روایتمحور بماند، چه تمهیداتی در روایت به کار بردید؟
تلاشم بر این بود به جای بیان مستقیم فضیلتها، زندگی و رفتار شهید را روایت کنم. برای مثال، به جای اینکه بگویم «او اهل علم بود»، از عادت ترسیم نقشه راه و هدایت نیروها در پیچهای سخت مقابله با دشمنان در جنگ سخن گفتم. یا به جای توصیه اخلاقی، صحنه رفتار او با مادرش را روایت کردم تا مخاطب خودش به نتیجه برسد. معتقدم نوجوان بیش از هر چیز با داستان و تجربه واقعی ارتباط برقرار میکند.
*کدام بخش از شخصیت شهید غلامعلی رشید را احساس میکنید حتی بعد از نگارش این کتاب نیز هنوز ناشناخته مانده و ظرفیت پرداخت در آثار مستقل را دارد؟
به نظرم مهمترین بخش ناشناخته، میراث علمی و فکری ایشان است. بسیاری از تفکرات و اقدامات و ایدههای والای علمی شان هنوز مهجور مانده است و همانطور که پیشتر از طریق خانوادهشان اعلام شد متأسفانه بخش عمدهای از یادداشتها نیز در حمله رژیم صهیونیستی به منزل ایشان از بین رفته است. اگر با تحقیق و کنکاش در مصاحبههای مستند و منتشر نشده از ایشان و همچنین گفتگو با همرزمان و همکاران و شاگردان مکتب ایشان پازل گمشده این حلقه از یادداشتها و ایدهها پیدا، بررسی و منتشر شوند، میتوانند ابعاد تازهای از اندیشه، مطالعات و نگاه راهبردی سپهبد شهید رشید را برای جامعه روشن کنند. فکر میکنم این بخش از زندگی ایشان بهتنهایی ظرفیت نگارش چندین کتاب مستقل را دارد.
