سه زن، سه قرن، سه سرنوشت؛ زنان قدرتمند ایران زیر سایه «هما»

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: تاریخ ایران پر از زنانی است که نامشان در حاشیه متنهای رسمی مانده، اما ردّشان بر سنگ و شهر و ساختار قدرت باقی است. مجموعه «هما» با تمرکز بر تکنگاری زنان نامدار و کمتر شناختهشده تاریخ ایران، میکوشد این حاشیهنشینان متن را به متن بیاورد. در تازهترین شمارگان این مجموعه، سه کتاب از نشر اگر منتشر شده است که هر یک پنجرهای میگشاید به زندگی و زمانۀ یکی از این زنان: گوهرشاد بانو، عروس تیمور و همسر شاهرخ تیموری که نامش با مسجد جامع مشهد گره خورده است؛ ترکان خاتون خوارزمی که برخی مورخان او را از عوامل حمله مغول به ایران میدانند؛ و حسنجهان خانم، شاهزاده قاجار و از انگشتشمار زنانی که در دوره قاجار به مسند حکومت رسیدند.
مجموعه «هما» با سه تکنگاری تازه، سراغ این زنان رفته که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذ بودهاند؛ زنانی که در روزگار خودشان کارهایی دشوار انجام دادند و امروز کمتر شناخته شدهاند. «شهبانوی نیکوکار» درباره گوهرشاد بانو، «خاتون سلطاننشان» درباره ترکان خاتون خوارزمی و «روبندهپوش مسندنشین» درباره حسنجهان خانم، سه تصویر متفاوت از زن ایرانی در سه دوره تاریخی ترسیم میکنند. این مجموعه زنانی را در برمیگیرد که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذ بودهاند و کارهایی کردهاند که در روزگارشان برای زنان دشوار بود. نامداری و نفوذ در این کتابها الزاماً معنای مثبت ندارند؛ آنچه اهمیت دارد، نقش این زنان در کنشهای تاریخی و تصمیمهای سیاسی روزگار خودشان است.
شهبانوی نیکوکار؛ بانویی که به جای کاخ، مسجد ساخت
«شهبانوی نیکوکار؛ زندگی و زمانه گوهرشاد بانو» نوشته مهدی سیدی فرخد، شرح زندگی بانو گوهرشاد آغا، همسر سلطان شاهرخ تیموری و عروس تیمور لنگ است. شهرت او نه به سبب همسری یکی از سلاطین ایران، بلکه به خاطر مسجد جامع باشکوهی است که ششصد سال پیش (سال ۸۲۱ هجری) در جوار حرم حضرت رضا (ع) ساخته است.
گوهرشاد دو هویت دارد؛ یکی برای مردم خراسان و مشهد که مسجد او را همیشه میبینند، و دیگری برای مردم ایران و جهان که او را زنی تاریخساز و همسر سلطان روزگار میشناسند. ششصد سال پیش، شاهرخ جانشین تیمور، همه ایران، عراق، افغانستان، ازبکستان و ترکمنستان را تحت فرمانروایی داشت؛ چنین سلطانی همسری داشت که به جای هر کار دیگری به کارهای فرهنگی، ساخت مسجد و اختصاص موقوفات پرداخت. بانو گوهرشاد نه تنها در مشهد، که در هرات هم مصلای بزرگی ساخت؛ در هرات که مسجد جامع بزرگی داشت، او فقط یک مسجد بنا کرد. او بانویی تأثیرگذار بود که در مسائل تاریخی نیز نقش داشت.
در این کتاب بیشتر به شخصیت خود گوهرشاد پرداخته شده است، اما باز هم سایه موقوفات و مسجدی که ساخته بر شخصیت او سنگینی میکند. به همین دلیل مردم حکایتهای قشنگی درباره او و مسجدش نقل میکنند. یک فصل از کتاب به حکایتهای منسوب به گوهرشاد اختصاص یافته است.
حکایت آب و علف؛ مسجد، نه کاخ ظلم
یکی از جذابترین این حکایتها چنین است: بنا بر افسانههای رایج میان مردم، خصوصاً خدمۀ مسجد گوهرشاد، بانو هر روز بر سر کار بنای مسجد خود حاضر میشده است. روزی متوجه میشود کارگری هنگام آوردن مصالح ساختمانی، چهارپاهای حامل بار را با چوب و شلاق میزند و میراند. بانو چوب و شلاق را از دست کارگر میگیرد و او را به شدت مواخذه و ملامت میکند که چرا حیوانهای زبانبسته را میزند. کارگر توضیح میدهد که اگر حیوانها را نزند، آنها کند حرکت میکنند و کارها به تأخیر میافتد. اما گوهرشاد میگوید: «من مسجد میسازم، نه کاخ ظلم. اگر در راه ساختن این مسجد حتی به یک حیوان هم ستم شود، اجر من بر باد خواهد رفت. حق زدن هیچ حیوانی را ندارید، بلکه باید در راه آنها آب و علف بگذارید تا حیوانات هر وقت تشنه و گرسنه شدند از آن آب و علفها بنوشند و بخورند، پس از آن با میل خود به کشیدن بار تن در دهند.»
کارگران چنین میکنند و تا آخر بنای مسجد، همه مسیر رفتوآمد چهارپایان پر از آب و علف بوده است.
«شهبانوی نیکوکار» کتابی الهامبخش درباره یکی از زنان نامآور و برجسته تاریخ ایران است که خوانندگان را به انجام کارهای بزرگ دعوت میکند.
خاتون سلطاننشان؛ ملکهای که نقشش در حملۀ مغول بحثبرانگیز است
«خاتون سلطاننشان؛ زندگی و زمانه ترکان خاتون خوارزمی» نوشته
مشترک مهدی سیدی فرخد و محمدهادی قائمی، در پنج فصل تنظیم شده است: جغرافیای خوارزم، شناختنامۀ ترکان خاتون، برآمدن سلطان محمد، قدرت مغولان در مرزهای ایران، و سرانجام کار سلطان محمد خوارزمشاه.

در این کتاب، مهدی سیدی فرخد، پژوهشگر جغرافیای تاریخی و متون کهن فارسی، و همکارش محمدمهدی قائمی از زنی قدرتمند در دورۀ خوارزمشاهیان نوشتهاند که برخی مورخان او را از عوامل حملۀ مغولها به ایران میدانند. ترکان خاتون قدرتی موازی در دوران حکومت پسرش ایجاد کرده بود و در امور حکومتداری دخالت میکرد. در این کتاب علاوه بر زندگی پرفرازونشیب ترکان خاتون، تاریخ اواخر دورۀ خوارزمشاهیان و حملۀ مغولها نیز روایت میشود.
زنی مدبر در منابع، بازیگری سیاسی در تاریخ
جهتگیری غالب مطالب این کتاب دربارۀ ابعاد سیاسی شخصیت ترکان خاتون و نقش او در کنشها و تصمیمات سیاسی دربار خوارزمشاهی است. این یادآوری از آن رو گوشزد میشود که برخلاف ابعاد سیاسی شخصیت او، بیشتر منابع تاریخی در عرصۀ فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، او را زنی نیکوکار و بخشنده و حتی کاردان و مدبر معرفی کردهاند.
از نوحهگری در پیشاپیش سپاه تا رنگرزی در ترکستان
هنگامی که چنگیز مأموریت خویش را در فتح و ویرانی بخش شرقی ایران تمامشده دید، به قصد بازگشت به مغولستان و ظاهراً برای سرکوب شورشی که در چین شمالی روی داده بود عازم قراقورم شد. در راه، چنگیزخان دستور داد ترکان خاتون و زنان حرم در پیشاپیش سپاه و در گذر از شهرها به آواز بلند بر آنچه بر سلطان رفته نوحه و زاری کنند. پس از رسیدن به مغولستان هم تحقیر و سرشکستگی اسفبار ترکان خاتون در پیرانهسر ادامه یافت:
«چنگیز پس از آنکه دختران خوارزمشاه را به پسران و مقربان خود داد، ترکان خاتون، ملکۀ شریر را برای نمایش در مجالس بزم خود نگاه میداشت. ترکان خاتون میبایست در سراپردۀ خان بنشیند و ترانههای حزین بخواند. چنگیزخان تکههای استخوان جلوی او میانداخت و ترکان خاتون، فرمانروای مطلقالعنان خوارزم که خود را ملکۀ آفاق و شاه زنان عالم مینامید، با گوشت همین استخوانها ارتزاق میکرد…»
در ادامۀ همین روزگار تیره و زبونانه، برخی منابع وضعیت او را پس از مرگ چنگیز در سال ۶۲۴ ق چنین توصیف کردهاند که گویا در اواخر عمر برای گذران زندگی به کار رنگرزی هم میپرداخته است: «… و شنیدم که ترکان خاتون بدان عظمت و جلادت که بود، کارش بدان رسید که چون او را به غارت ببردند، بعد از مدتی در ترکستان در شهری صباغی کردی، نعوذ بالله من زوال الدوله…» بنابر آنچه در بیشتر منابع تاریخی آمده، ترکان خاتون سرانجام در سال ۶۳۰ ق در غربت مغولستان درگذشت، بی هیچ نشان و مهابتی.
«خاتون سلطاننشان» کتابی خواندنی برای علاقهمندان به تاریخ است که تصویری واقعی و ملموس از ترکان خاتون ارائه میدهد.
روبندهپوش مسندنشین؛ والیهای که ده سال کردستان را زمامداری کرد
«روبندهپوش مسندنشین؛ زندگی و زمانۀ حسنجهان» نوشتۀ پریسا کدیور، زندگی حسنجهان خانم، شاهزادۀ قاجار و دختر فتحعلیشاه را روایت میکند. او چند بار مستقلاً حکومت کردستان را برعهده داشت و از معدود زنانی بود که در دورۀ قاجار به مسند حکومت رسیدند. حسنجهان زنی فرهیخته، بااستعداد و اهل سیاست و مملکتداری بود. او پس از مرگ همسرش به مدت ده سال زمامداری ایالت وسیع و مهم کردستان را برعهده داشت و آخرین نماینده از نسل انگشتشمار زنان حکمران در نظم سیاسی کهن است که در دورۀ قاجار تحت عنوان نایبالسلطنگی «زیر مقنعۀ کلاهداری کردند».

از مناسبات قدرت اردلان تا غزلسرایی والیه
بخش عمدۀ این کتاب دربارۀ زندگی سیاسی «والیه»، لقبی که به خاطر دوران زمامداری به حسنجهان دادند، و مناسبات قدرت و رقابتهای سیاسی درون خاندان اردلان، یکی از مهمترین خاندانهای حاکم و متنفذ غرب ایران است. نویسنده کوشیده تصویری گستردهتر از والیه و زمانۀ او ارائه دهد. تجربۀ زیستۀ حسنجهان به عنوان عروس سلطنتی در خاندان اردلان و رنجهایی که مانند زنان همدورۀ خود در حریم زناشویی به خاطر عیاشیها و ازدواج مجدد همسرش متحمل شد، تا کنارهگیری از قدرت و روی آوردن به عرفان و شکوفایی ذوق و قریحۀ شاعرانهاش، قطعات مختلف این تصویرند که در کتاب به آنها پرداخته شده است.
پریسا کدیور، مؤلف کتاب گفته است: «روبندهپوش مسندنشین صرفاً بیوگرافی شاهزادهخانمی به نام حسنجهان نیست که دست بر قضا بر مسند حکمرانی ولایتی از ایران نشسته است؛ بلکه با وامگیری از رویکرد تاریخنگاری اجتماعی در شرح زندگی سیاسی او به زوایای مختلف زیست زنانه در دورۀ قاجار میپردازد؛ ناامنی زنان پس از مرگ همسر، چالش ستاندن ارث خود و فرزندانشان، رنج و اندوه بیوفایی و جفاهای شوهر، تحمل دشواریهای زندگی با هووهای متعدد، دور از دسترس بودن سوادآموزی برای دختران، نمونههایی از این دست هستند. ضمن آنکه مخاطب از رهگذر آشنایی با چگونگی ازدواج مصلحتجویانۀ حسنجهان، به شبکهسازی قدرت در دورۀ فتحعلیشاه از طریق ازدواجهای سیاسی برای تحکیم پیوند دربار با والیان و رؤسای ایلات پی میبرد.»
کتاب «روبندهپوش مسندنشین» بعد از پیشگفتار در ۹ فصل به این موضوعات میپردازد: تبار حسنجهان، تولد در حرم فتحعلیشاه، ازدواج با خسروخان اردلان، زندگی زناشویی حسنجهان، شرایط زندگی او پس از مرگ همسرش، حکمرانی حسنجهان، «والیه»، مناسبات حاکمان اردلان با حکومت مرکزی، پایان حکومت والیه، و والیۀ غزلسرا و دیوانش.
«روبندهپوش مسندنشین» خواننده را با شرایط اجتماعی و زناشویی زنان و احوالات آنان در اندرونیهای اوایل دورۀ قاجار آشنا میکند.
گوهرشاد، ترکان خاتون و حسنجهان؛ سه دوره، سه چهرۀ قدرت زنانه
سه کتاب مجموعۀ «هما» در کنار هم تصویری چندلایه از حضور زنان در ساختار قدرت ایران میسازند؛ از مسجدی که گوهرشاد در مشهد ساخت و موقوفاتی که به آن اختصاص داد، تا قدرت موازی ترکان خاتون و سرنوشت تراژیک او در غربت مغولستان، و ده سال حکمرانی حسنجهان بر کردستان که با شکوفایی ذوق شاعرانهاش گره خورد. هر سه کتاب، به تعبیر مؤلفان این مجموعه، تکنگاریهایی دربارۀ زنان بانفوذی است که در آشکار یا نهان صاحب قدرت بودند و کارهایی دشوار در روزگار خود انجام دادند.


