آستان قدس رضوی با طرح «آفتاب مهربانی» به دنبال گسترش عدالت فرهنگی است

یادداشت مهمان، مسعود فرزانه، مدیرعامل انتشارات بهنشر: کتاب، کهنترین ابزار فرهنگی و ماندگارترین میراث بشری است و اگر بخواهیم فرصت یادگیری برای همه افراد جامعه فراهم شود، دسترسی به این منبع دانایی؛ یعنی کتاب، برای همه جغرافیاها و همه اقتصادها باید فراهم شود؛ یعنی هر کس در هر جایی از جغرافیا و با هر سطحی از اقتصاد. از همین منظر، توجه به کتاب و ترویج فرهنگ کتابخوانی، تنها فعالیتی فرهنگی کنار دیگر فعالیتها نیست، بلکه نوعی سرمایهگذاری برای آینده جامعه و اقدامی برای تحقق عدالت فرهنگی است. امسال انتشارات به نشربا حمایت تولیت معزز استان قدس رضوی ودر هفته کتاب طرح اهدای کتاب به ۸۲۶ کتابخانه روستایی و سیاررا در قالب طرح افتاب مهربانی به سرمنزل مقصود خواهد رسانید. بدین بهانه و به زعم نگارنده نکات قابل توجه درباره این رویداد فرهنگی کتاب محور درادامه ارایه می شود.
۱. همنشینی کتاب با امام رضا(ع) و صدسالگی نشر در آستان قدس رضوی
طرح «آفتاب مهربانی» از دو پشتوانه هویتی و تاریخی مهم برخوردار است که میتواند به آن عمق و تمایز ویژهای ببخشد:
نخست، انتساب آن به آستان قدس رضوی و پیوند معنایی آن با شخصیت و سیره امام رضا(ع) عالم آل محمد(ص) که در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان، با علم، گفتوگو، اندیشهورزی و کرامت انسانی پیوندی عمیق دارد و از این منظر، کتاب میتواند از جلوههای معاصر پیوند مردم با فرهنگ رضوی باشد.
دوم قرار گرفتن این اقدام در فضای یکصدمین سال فعالیت نشر آستان قدس که فرصت ارزشمندی برای بازخوانی نسبت این مجموعه با کتاب و دانش فراهم میکند.
صد سال فعالیت در عرصه نشر، تنها سابقهای سازمانی نیست؛ بخشی از تاریخ مشارکت آستان قدس در تولید، حفظ و گسترش میراث مکتوب و اندیشه در جامعه ایران است. چه مناسبتی بهتر از اینکه در بزرگداشت یک قرن فعالیت نشر آستان قدس، بخشی از ثمره این میراث به افرادی برسد که شاید در شرایط عادی، فرصت دسترسی به بسیاری از کتابها را نداشته باشند؟
به عبارت بهتر بزرگداشت صد سال نشر، تنها با مرور گذشته و معرفی آثار منتشرشده محقق نمیشود، بلکه با گسترش دامنه دسترس به کتاب و سهیم کردن نسلهای جدید در میراث دانایی معنا پیدا میکند.
۲. دغدغهای فراتر از فعالیتی فرهنگی
توجه تولیت معزز آستان قدس رضوی به امر کتاب و اختصاص هدیهای فرهنگی برای تأمین کتاب مناطق محروم کشور، نشاندهنده نگاه ویژه ایشان به جایگاه دانش، آگاهی و فرهنگ در منظومه خدمات اجتماعی آستان قدس رضوی است.
این هدیه را میتوان فراتر از کمکی مالی یا اقدام مناسبتی ارزیابی کرد. این هدیه از این دید اهمیت دارد که بخشی از ظرفیت و منابع آستان قدس رضوی به حوزه سرمایهگذاری فرهنگی درازمدت نسلهای آینده تخصیص یافته است.
در واقع، این اقدام بر باوری اساسی استوار است؛ اینکه برخورداری از کتاب و امکان مطالعه، نباید امتیازی مختص گروههای برخوردار جامعه باشد، بلکه کودکی در روستایی دورافتاده یا در حاشیه کلانشهر، به اندازه کودکی برخوردار از بهترین امکانات آموزشی و فرهنگی، شایسته دسترس داشتن به کتابهای مناسب و فرصت تجربه جهان اندیشه است.
۳. ایجاد فرصتی برای عدالت فرهنگی
تخصیص بودجه برای ترویج کتاب و کتابخوانی در مناطق محروم و حاشیه شهرها، زمانی اثربخش خواهد بود که به ایجاد فرصت واقعی مطالعه بیانجامد. خرید کتاب و ارسال آن به منطقهای خاص، هدف اصلی نیست، بلکه هدف این است که کتاب به دست مخاطب واقعی برسد، با نیازهای او تناسب داشته باشد و زمینهای فراهم کند تا خواندن به بخشی از زندگی روزمره کودکان، نوجوانان و خانوادهها تبدیل شود.
بنابراین، تمرکز بر مناطق کمبرخوردار، روستاهای محروم، و کتابخانه های سیار مناطق نابرخوردار و کمبرخوردار از امکانات فرهنگی، انتخابی راهبردی است. این تمرکز کاهَنده بخشی از شکاف موجود در دسترس به منابع فرهنگی به شمار میرود.
۴. فراتر رفتن از ظرفیت آستان و مشارکت ناشران
استفاده حداکثری از ظرفیت صنعت نشر کشور از ویژگیهای برجسته طرح در این دوره است. آستان قدس رضوی به پشتوانه سابقه و تجربه انتشارات خود، بهویژه در آستانه صدمین سال فعالیت نشر در آستان قدس، از ظرفیت درخوری در این عرصه برخوردار است، اما دامنه این اقدام فراتر از محصولات این ناشر است.
رویکرد استفاده از توان همه ناشران کشور (ناشران عمومی، تخصصی، کودک و نوجوان و ناشران فعال در حوزههای علمی، دینی، ادبی و تربیتی) سه دستاورد مهم دارد:
اول، تنوع و غنای منابعی که در اختیار مخاطبان قرار میگیرد
دوم، حمایت از چرخه تولید و نشر کشور
سوم، تبدیل آستان قدس رضوی به حلقه پیونددهنده و پشتیبان مجموعه گستردهتری از فعالان حوزه کتاب
۵. نیازسنجی؛ شرط اثربخشی
نکته مهم دیگر، انتخاب کتابها بر اساس نیازسنجی واقعی است. در این زمینه، بهرهگیری از ظرفیت و اطلاعات نهاد کتابخانههای عمومی کشور مبنای مناسبی برای شناسایی مناطق هدف، گروههای سنی، نیازهای مطالعاتی و خلأهای موجود در مجموعههای کتابخانهای بوده است.
قرار نیست تعدادی کتاب تهیه و در مناطق مختلف توزیع شود، بلکه باید بدانیم ساکنان هر منطقه چه نوع کتابی نیاز دارند؛ مخاطبان اصلی کتابها چه گروههاییاند؛ چه موضوعاتی در اولویت قرار میگیرند؛ چه منابعی میتوانند بیشترین فایده را برای آنان داشته باشند.
به بیان دیگر، این طرح به جای پیروی از منطق «توزیع کتاب» از منطق «تأمین نیاز مطالعاتی» پیروی می کند.
۶. کتاب، موضوع نذر فرهنگی
یکی از ظرفیتهای مهم این طرح، پیوند دادن آن با مفهوم «نذر فرهنگی» است. نذر در فرهنگ دینی ما تنها نذر مالی و اطعام نیست، بلکه هر اقدامی که با نیت خیر، برای رفع نیاز انسانها و گسترش خیر عمومی انجام شود، میتواند در قالب نذری فرهنگی معنا یابد.
کتاب نیز از این منظر، کالایی مصرفی و گذرا نیست؛ هدیهای است که ممکن است سالها در ذهن و زندگی انسان اثر بگذارد. گاهی کتاب، مسیر فکری کودک را تغییر میدهد، پرسشی تازه در ذهن نوجوانی ایجاد میکند یا دریچهای به سوی دانشی میگشاید که پیش از آن در دسترس او نبوده است.
بنابراین، میتوان این طرح را با عنوان و مفهوم «نذر کتاب» به یک حرکت اجتماعی و مشارکتی تبدیل کرد؛ حرکتی که در آن ناشرین، نویسندگان، مؤلفان، کتابفروشان وخیرین، هر یک سهمی در گسترش دسترس به کتاب داشته باشند.
در چنین الگویی، حمایت تولیت آستان قدس رضوی میتواند نقطه آغاز و پشتوانه جریانی گستردهتر باشد؛ جریانی که مردم و فعالان فرهنگی نیز در آن مشارکت میکنند.

۷. تبدیل اقدام به جریان
برای اینکه این اقدام در حافظه فرهنگی جامعه باقی بماند، ضروری است از ابتدا برای آن رویداد سازی و پیوست رسانهای طراحی شود. اگر این طرح در مرحله اجرا فقط به خرید و ارسال کتاب محدود بماند، بخش مهمی از ظرفیت فرهنگی و اجتماعی آن آزاد نخواهد شد.
بنابراین، شایسته است که با طراحی رویدادهایی مانند آیین ملی نذر کتاب، پویش اهدای کتاب، دیدار با کودکان مناطق محروم، نشستهای کتابخوانی، حضور نویسندگان و چهرههای فرهنگی در مناطق هدف و روایت تجربه کتابخوانی مخاطبان، این اقدام را به یک جریان فراگیر فرهنگی تبدیل کرد.
پیوست رسانهای نیز نباید تنها به انتشار خبر آغاز و پایان طرح محدود بماند، بلکه روایت مسیر کتاب از ناشر تا کتابخانه، معرفی مناطق بهرهمند، بازتاب تجربه مخاطبان و نشان دادن تغییراتی که این اقدام در دسترس به منابع مطالعاتی ایجاد میکند، به درک عمومی از ارزش این حرکت خیرخواهانه میتواند کمک کند و رسانه نه فقط ابزار اطلاعرسانی، بلکه از عوامل توسعه مشارکت اجتماعی و ترویج فرهنگ کتابخوانی باشد.
آنچه امروز در قالب هدیه تولیت محترم آستان قدس رضوی برای تأمین کتاب مناطق محروم کشور شکل میگیرد، فرصتی برای پیوند دادن چند مفهوم ارزشمند است: کتاب، عدالت فرهنگی، نذر و مشارکت اجتماعی، کتاب و سنت دیرپای نشر با نیازهای فرهنگی نسل جدید.
امیدواریم با تحت توجهات خاصه حضرت رضا (ع) طرح آفتاب مهربانی از اقدام حمایتی فراتر برود و به جریانی پایدار برای گسترش عدالت فرهنگی در سراسر کشور تبدیل شود.

