جشنواره تئاتر خیابانی مریوان تثبیت شده است؛ لزوم نگاه کیفیت محور
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، ایوب آقاخانی، دبیر چهل‌وپنجمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، استاد دانشگاه و پژوهشگر تئاتر، درباره جایگاه نوزدهمین جشنواره تئاتر خیابانی مریوان و ضرورت ارتقای کیفیت آثار این رویداد گفت: به اعتقاد من، جشنواره تئاتر خیابانی مریوان قطعاً جایگاه خود را پیدا کرده است. استمرار برگزاری این رویداد در ۱۹ دوره گذشته نشان می‌دهد که برگزارکنندگان آن در تثبیت جایگاه جشنواره موفق عمل کرده‌اند؛ چراکه اگر چنین جایگاهی شکل نگرفته بود، احتمالاً جشنواره تا امروز به این تعداد دوره نمی‌رسید و اکنون نیز در انتظار برگزاری دوره جدید آن نبودیم.
وی با اشاره به بازتاب نام جشنواره مریوان در محافل تئاتری خارج از کشور افزود: در سفرهایی که به کشورهای مختلف داشته‌ام، متوجه شده‌ام که نام این جشنواره از مرزهای ایران فراتر رفته‌است و در محافل هنری از آن به‌عنوان یک رویداد تئاتری یاد می‌شود. حتی در مواردی که مخاطبان شناخت دقیقی از جزئیات آن ندارند، اصل برگزاری چنین جشنواره‌ای برایشان شناخته‌شده است. این موضوع نشان می‌دهد که مریوان در معرفی خود به‌عنوان یک جشنواره تئاتر خیابانی موفق بوده است.
آقاخانی با تأکید بر اینکه تثبیت جایگاه یک جشنواره لزوماً به معنای دستیابی به کیفیت مطلوب هنری نیست، تصریح کرد: بدون تردید این اتفاق زمانی ارزشمندتر و ماندگارتر خواهد شد که زمینه‌های علمی و کیفی آثار حاضر در جشنواره نیز ارتقا پیدا کند. جشنواره باید بتواند از مقیاس صرفاً آماری فراتر برود و خودش را به معیارهای علمی و دسته‌بندی‌های تخصصی تئاتر خیابانی نزدیک کند.
این پژوهشگر تئاتر ادامه داد: به نظر می‌رسد در حال حاضر، جشنواره مریوان بیش از آنکه با کیفیت و دستاوردهای ویژه آثارش شناخته شود، با گستردگی برگزاری، شکوه اجرایی، فضای پرشور و ابعاد آماری خود مطرح است. البته ممکن است در این جشنواره آثار باکیفیتی نیز تولید و ارائه شده باشند، اما من هنوز نمی‌توانم به اثری اشاره کنم که به‌واسطه ویژگی‌های هنری و اجرایی خود زمینه شگفتی در مقیاس جهانی را فراهم کرده باشد.
وی تأکید کرد: این مسئله باید به یکی از هدف‌گذاری‌های جدی جشنواره تبدیل شود. مریوان برای ادامه مسیر و ارتقای جایگاه خود، نیاز دارد در کنار حفظ گستردگی و شور برگزاری، به سمت تولید و شناسایی آثاری حرکت کند که از نظر فرم، محتوا و کارکرد با معیارهای معتبر تئاتر خیابانی در جهان قابل ارزیابی باشند.
تئاتر خیابانی را نباید با نمایش‌های صحنه‌ای اشتباه گرفت
دبیر چهل‌وپنجمین جشنواره تئاتر فجر در پاسخ به این پرسش که ارتقای کیفیت جشنواره و آثار آن چگونه امکان‌پذیر است، یکی از ضرورت‌های اصلی را بازنگری در نگاه رایج به تئاتر خیابانی دانست و عنوان کرد: برای رسیدن به این هدف، باید تا اندازه‌ای از مانورهای تبلیغاتی درباره ویژگی‌های جغرافیایی و اجرایی جشنواره فاصله بگیریم. اینکه یک جشنواره در نقطه صفر مرزی یا در منطقه‌ای با اقلیم و فرهنگ خاص برگزار می‌شود، به‌خودی‌خود نمی‌تواند معیار کیفیت هنری آن باشد.
این فعال تئاتری افزود: همه این ویژگی‌ها قابل توجه هستند و می‌توانند به هویت و جذابیت یک رویداد کمک کنند، اما مسئله بنیادی‌تر، ضعف نگاه ما به ماهیت تئاتر خیابانی است. باید میان نمایش‌هایی که اساساً برای اجرای روی صحنه طراحی شده‌اند و آثاری که با منطق و کارکرد تئاتر خیابانی شکل می‌گیرند، تفاوت قائل شویم.
وی با انتقاد از حضور برخی آثار صحنه‌ای در قالب تئاتر خیابانی بیان کرد: گاهی نمایش‌هایی را با عنوان تئاتر خیابانی می‌بینم که واقعاً برایم روشن نیست چرا باید خیابانی تلقی شوند؛ چراکه همه مؤلفه‌های آنها شبیه یک اجرای صحنه‌ای است. چنین آثاری ما را از دکترین و ماهیت جهانی تئاتر خیابانی، به‌ویژه نمایش معترض و آگاهی‌بخش، دور می‌کنند.
خیابان محل اجرای نمایش‌های جامانده از سالن نیست
این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه تئاتر خیابانی باید متناسب با ویژگی‌های فضای عمومی و مخاطبان آن طراحی شود، اظهار کرد: یکی از مشکلات این است که گاهی نمایش‌هایی را که امکان یا فرصت اجرای صحنه‌ای پیدا نکرده‌اند، به خیابان منتقل می‌کنیم؛ درحالی‌که تئاتر خیابانی اساساً قرار نیست جایگزین سالن تئاتر یا محلی برای اجرای آثار جامانده از صحنه باشد.
وی ادامه داد: باید بدانیم مخاطب تئاتر خیابانی چه کسی است و قرار است با چه اثری مواجه شود. مخاطب در خیابان، برخلاف تماشاگر سالن، لزوماً با قصد تماشای یک نمایش از خانه خارج نشده است. او در جریان زندگی روزمره، رفت‌وآمد و درگیری‌های مختلف اجتماعی و شخصی خود قرار دارد. بنابراین اثر خیابانی باید بتواند در همین شرایط با او ارتباط برقرار کند و تأثیر خود را بگذارد.
آقاخانی با اشاره به ظرفیت اجتماعی این گونه نمایشی توضیح داد: تئاتر خیابانی باید بتواند با توده مردم ارتباط برقرار کند؛ مردمی که در حال حرکت هستند و با پیچیدگی‌ها و آشفتگی‌های زندگی روزمره دست‌وپنجه نرم می‌کنند. برای تحقق این ارتباط، لازم است بدانیم چه آثاری باید در فضای عمومی ارائه شوند و چگونه می‌توان از ظرفیت خیابان برای آگاهی‌بخشی، ایجاد پرسش و تأثیرگذاری اجتماعی استفاده کرد.
جشنواره تئاتر خیابانی مریوان بستری برای معرفی ظرفیت‌های گردشگری
این نویسنده و کارگردان تئاتر همچنین با اشاره به اهمیت ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری استان کردستان و شهر مریوان اظهار کرد: برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری در شهرهایی مانند مریوان می‌تواند فراتر از کارکرد هنری خود، زمینه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های بومی، فرهنگی و گردشگری منطقه فراهم کند. جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از این منظر اهمیت دارد که می‌تواند با پیوند میان هنر، فرهنگ و فضای شهری، زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان و هنرمندان سایر نقاط کشور با هویت فرهنگی و جاذبه‌های این منطقه را فراهم کند.
وی افزود: استمرار چنین رویدادهایی و توجه به کیفیت محتوایی و هنری آنها می‌تواند به تقویت جایگاه فرهنگی مریوان و شناساندن ظرفیت‌های کردستان کمک کند.
آقاخانی با اشاره به تفاوت نگاه جهانی به تئاتر خیابانی و وضعیت این گونه نمایشی در ایران تاکید کرد: در دنیا اتفاقات و تجربه‌های متنوعی در زمینه تئاتر خیابانی رخ می‌دهد، اما متأسفانه در ایران همچنان نگاه غالب به تئاتر، نگاه سالن‌محور است. گویی تئاتر واقعی فقط در فضای داخلی و روی صحنه معنا پیدا می‌کند و خارج از سالن نیز همان قواعد و مناسبات اجرایی را با خود به همراه می‌بریم.
وی افزود: حتی وقتی از سالن خارج می‌شویم، همچنان با همان منطق سالن تئاتر نفس می‌کشیم و این نشان می‌دهد که هنوز به درک درستی از اقتضائات تئاتر بیرونی نرسیده‌ایم. تا زمانی که این نگاه اصلاح نشود، نمی‌توان انتظار داشت تئاتر خیابانی به جایگاه واقعی خود دست پیدا کند.
دبیر چهل‌وپنجمین جشنواره تئاتر فجر در پایان تأکید کرد: اصلاح این وضعیت یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد و نباید انتظار داشت با یک دوره برگزاری جشنواره یا چند تغییر مقطعی به نتیجه برسیم. این مسیر به سیاستگذاری درست، شناخت ماهیت تئاتر خیابانی و تغییر تدریجی نگاه هنرمندان و مدیران نیاز دارد. اگر این اصلاحات در یک روند بلندمدت دنبال شود، می‌توان امیدوار بود که جشنواره‌هایی مانند مریوان علاوه بر اعتبار اجرایی و گستردگی برگزاری، از نظر کیفیت آثار و تأثیرگذاری هنری نیز به جایگاه شایسته‌تری برسند.