برگزاری هفدهمین آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی پس از وقفهای چندساله
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، هفدهمین آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی پس از وقفهای چندساله، با حضور سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مسعود معینیپور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و جمعی از مسئولان، پژوهشگران و فعالان حوزه میراث مکتوب برگزار شد.
احسانالله شکراللهی، مجری برنامه، در آغاز این آیین گفت: هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی با هدف پاسداشت پیشکسوتان، پژوهشگران و خادمان میراث مکتوب و ارج نهادن به تلاشهای آنان در زمینه حفظ، احیا و معرفی نسخههای خطی شکل گرفته است و طی سه دهه گذشته، به یکی از مهمترین رویدادهای علمی و تخصصی این حوزه در کشور تبدیل شده است. هفدهمین دوره این آیین با همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، خانه کتاب و ادبیات ایران و بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار برگزار شد.
وی افزود: در این دوره، علاوه بر تقدیر از برگزیدگان محورهای مختلف، از مقام علمی حجتالاسلاموالمسلمین علی صدرایی خویی، پژوهشگر برجسته، تجلیل میشود.
گزارش آیین هفدهم از زبان دبیر علمی
بهرامیان با تشکر از حضار و اساتید حاضر در این نشست، به ارائه گزارش از روند برگزاری این دوره پرداخت و گفت: خداوند متعال را سپاس که به لطف و عنایت ایشان، همایش «حامیان نسخههای خطی» به هفدهمین دوره خود رسید. اگرچه دشواریهای شرایط داخلی و جهانی باعث شد برگزاری این همایش چند سالی به تعویق بیفتد، اما اکنون به همت عالی و ستودنی ریاست دو نهاد کتابخانهای مهم کشور، یعنی «کتابخانه ملی ایران» و «کتابخانه مجلس شورای اسلامی»، این سنت نیکو دوباره برقرار گردید. میتوان امیدوار بود که اهداف این همایش نیز کمابیش به نحو صحیح ادامه یابد.
وی افزود: نخست، تشکیل دبیرخانه علمی در تاریخ ۱۴۰۳؛ سپس معرفی اعضای هیئت علمی متشکل از استادان و محققان گرامی: جناب آقای دکتر حسین معصومی، دکتر میرعبداللهی، دکتر مسعود جعفری جزی، دکتر هومن یوسفدهی، دکتر جواد بشری و این بنده. در مرحله بعد، فهرست متون منتشر شده در بازه زمانی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲، فهرست پایاننامههای دفاع شده در حوزه متون در همان بازه زمانی، و همچنین اسناد و مدارک مربوط به محورهای مختلف همایش (مانند مرمت و مؤسسات مرتبط) تهیه گردید. انتخاب کتابها و آثار از دو طریق صورت گرفت: نخست، تهیه فهرست توسط دبیرخانه علمی، و دوم، وصول آثار از طریق فراخوان عمومی. لازم به ذکر است که به دلیل کثرت و وسعت انتشار در این دوره، حوزه مقالات از روند بررسی و ارزیابی کنار گذاشته شد. هیئت علمی در بیش از ۱۰ جلسه در انتخاب آثار مشارکت داشتند. در این راستا، مشخصات بیش از ۳۰۰۰ متن و بیش از ۵۰۰ پایاننامه در حوزه نسخهشناسی و متنپژوهی بررسی شد.
او ادامه داد: در مرحله بعدی، آثار انتخاب شده برای ارزیابی و معرفی به هیئت داوران ارسال گردید. هیئت علمی، داوران را بر اساس تخصص انتخاب نمود و از همکاری بیش از ۳۰ داور در این ارزیابیها بهرهمند شدیم. آثار برگزیده و شایسته تقدیر در جلسات متعدد کمیته داوران بررسی و معرفی شدند. با توجه به این بررسیها، بیشترین سهم مربوط به حوزه انتشار موضوعات است. بدین ترتیب، متون فارسی، متون تاریخی-دینی، متون فلسفی و حکمی، متون علمی و متون ادب عربی در میان آثار برگزیده قرار گرفتند. لازم به ذکر است که در حوزه آثار رسانهای، انتخابی صورت نگرفت؛ اما هیئت علمی اذعان میدارد که با توجه به گسترش روزافزون این فضا، در ادوار بعدی باید بررسیهای جامعی در این حوزه صورت گیرد.
دبیر علمی آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی در ادامه سخنانش گفت: یکی از سنتهای نیک در جریان همایش حامیان نسخههای خطی، شناسایی و تجلیل از محققانی است که همت خود را وقف فهرستنویسی و شناسایی نسخههای خطی نمودهاند. در این دوره، این توفیق نصیب برگزارکنندگان همایش و بهویژه هیئت علمی شد تا بتوان از مقام علمی جناب استاد علی صدرایی خویی، در حد امکان، تجلیل کرد. جایگاه ایشان در کار فهرستنویسی و تحقیق در حوزه کتابشناسی و نسخهشناسی بر اهل علم و فرهنگ روشن است و ما بهقدر توفیق از حاصل تحقیقات ایشان بهرهمند بودهایم.
وی افزود: تجلیل از مقام علمی استادان، با تعریف و گردآوری مجموعهای از مقالات علمی به افتخار ایشان تحقق مییابد. مایه کمال خرسندی است که در این نوبت، دوست دانشمند، جناب آقای غلامی، مسئولیت برگزاری این بخش را بر عهده گرفتند. این مجموعه ارزشمند که از جناب آقای غلامی با دو دست ارادت و اخلاص تهیه شده و به نشانه سپاس از عمری تحقیق در نسخههای خطی، به محضر استاد صدرایی خویی تقدیم میگردد، بسیار مقرون به سپاس است.
او ادامه داد: میدانیم که بنیانگذار این سنت نیکوی علمی، جناب مستطاب آقای ابهری بودند و سپاسگزاری از ایشان بایسته است؛ از این رو، کتابخانه مجلس از آغاز متکفل برگزاری این آیین بوده است. جای خوشبختی است که کتابخانه ملی ایران نیز در این سنت علمی پسندیده مشارکت جسته و تاکنون آن را بهطور جدی ادامه داده است. بهویژه باید از ریاست کتابخانه ملی، جناب آقای دکتر امیرخانی، و ریاست کتابخانه مجلس، جناب آقای دکتر معینیپور، سپاسگزاری نمود که حتی در شرایط ویژه، از ادامه این سنت علمی باز ننشستند و با وجود دشواریها، از هرگونه یاری دریغ نکردند.
بهرامیان در پایان گفت: لازم میدانم از حسن ظن ریاست محترم کتابخانه ملی و کتابخانه مجلس نسبت به خود سپاسگزاری نمایم. همچنین، عرض تشکر و قدردانی از اعضای محترم هیئت علمی و استادان گرانقدر از جمله جناب آقای دکتر معصومی همدانی، دکتر جعفری جزی، دکتر میرعبداللهی و دکتر جواد بشری را وظیفه میدانم که با کمال خرسندی آن را ادا میکنم. البته بخش عمدهای از این وظیفه سنگین را دو دوست دانشمند بزرگوار که خود در کار تحقیق و پژوهش متون و نسخههای خطی مقام ارزشمندی دارند، جناب آقای دکتر یوسفدهی و جناب آقای دکتر بهروز ایمانی بر عهده داشتند که شخصاً سپاسگزاری از ایشان را وظیفه خود میدانم و برای آنان کمال تندرستی و مزید توفیق مسئلت دارم.
دایرهالمعارف مصححان
مسعود معینیپور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، سخنران بعدی بود که پشت میکروفن قرار گرفت و گفت: نخست، خوشحالم که پس از مدتی تأخیر، دوباره جلسات بزرگداشت «حامیان نسخ خطی» برپا شد. کار بایسته و شایستهای است، چراکه تصحیح نسخه خطی کاری بیاجر است. بسیاری گمان میکنند تألیف دشوارتر از تصحیح نسخه خطی است؛ اما اگر تصحیح، واقعاً تصحیح باشد، بسا که چند برابر تألیف، عمر باید صرف شود تا یک نسخه خطی قابل عرضه به جامعه گردد و این را کسانی درمییابند که در این وادی قدم نهادهاند. ما نسخهای را میبینیم، میخریم، میخوانیم و گاه نقد میکنیم، اما نمیدانیم که بر سر آن نسخه چه آمده است تا از حالت خطی به صورت چاپی درآمده است.
وی افزود: نکته دیگر این است که پیشنهاد میکنم در این صد سالی که کار تصحیح نسخه خطی در ایران جنبه علمی و دانشگاهی یافته است، شایسته است کتابخانههایی که در ایران گنجینهدار نسخ خطی هستند، با همکاری یکدیگر دایرهالمعارفی از مصححان درجه اول منتشر کنند. بنده معتقدم در این صد سال اخیر، چند صد مصحح داشتهایم که در شناخت میراث فرهنگی به ما خدمت کردهاند و نیکوست شرح حال و آثار تصحیحی همه آنان در یک جا گردآوری و ذکر شود. همینجا که نشسته بودم، با مراجعه به حافظه خود، فهرست بلندی از ایشان به ذهنم گذشت؛ برخی از آنان در همین جلسه حاضرند و نام برخی نیز در نماهنگی که از تاریخچه این جلسات پخش شد، آمده بود. بسیار دیگری نیز هستند.
او با نام بردن از اساتید فرهنگستان در این عرصه مانند مهدی محقق؛ محمدعلی موحد؛ سید عبدالله انوار، محمود عابدی، علی رواقی، حسین معصومی همدانی و… ادامه داد: اینان تنها نامهایی هستند که در این سی و چند سال عمر فرهنگستان، در خدمت ما بودهاند. تدوین دانشنامهای از مصححان، کاری بایسته است.
معینی پور در ادامه با اشاره به اینکه مفهوم «میراث فرهنگی»، مفهومی نسبتاً جدید در ادبیات ماست گفت: در تاریخ فرهنگ ما پیشتر اصطلاحی به نام «میراث فرهنگی» وجود نداشت، چرا که مردم درون خودِ فرهنگ زندگی میکردند و نیازی به نامگذاری آن نداشتند. حکایت همان ماهیانی است که چون غیر از آب ندیدهاند، از یکدیگر میپرسند آب کجاست! آنها غرق در فرهنگ بودند. از روزی که ما از فرهنگ خود فاصله گرفتیم و به تعبیری از «علم حضوری» فاصله گرفتیم، گفتیم چیزی به نام «میراث فرهنگی» وجود دارد. امروزه این مفهوم، جهانی شده است و این پرسش مطرح میشود که راههای شناخت میراث فرهنگی که جانمایه هویت یک ملت است، چیست؟ معماری، هنر، آداب و سنن اجتماعی، کتیبهها و کاوشهای باستانشناسی، همه از این دستهاند؛ اما در میان همه آنها، هیچچیز به اندازه نسخههای خطی و اسناد کتابخانهای ما را با گذشته آشنا نمیکند و در احراز هویت نقش ندارد.
او در ادامه فهرست وار فواید تصحیح نسخهها را بیان کرد و افزود: اینکه تصحیح کتابهای قدیمی، نیازمند دانش وسیعی است و کاری تکرشتهای نیست. اینطور نیست که هرکس صرفاً ادبیات بداند بتواند از عهده تصحیح کتابهای کهن بربیاید؛ بلکه کسی موفق خواهد بود که علاوه بر تسلط بر ادبیات و زبان فارسی، بر ادبیات و زبان عربی نیز مسلط باشد، معارف اسلامی را بشناسد و از تاریخ، جغرافیا و بسیاری علوم دیگر آگاه باشد. نویسندگان قدیم هرچه میدانستهاند در اثر آوردهاند و اگر کاتب یا ناسخی کلمهای را اشتباه نوشته باشد، تنها دانش جامعِ مصحح است که میتواند آن را تشخیص دهد. به همین دلیل، باید قدر مصححان درجهاول را به خوبی دانست.
معینی پور ادامه داد: در سالهای پیش از انقلاب، گاه میدیدیم برخی روشنفکران به کار مصححان طعنه میزدند و ایراد میگرفتند؛ بهویژه در آن سالهایی که دعوای میان شعر نو و شعر کهن در مجلات روشنفکری بسیار پرغوغا بود. آنها سر به سر بزرگانی میگذاشتند که عمر خود را صرف نسخههای خطی کرده بودند و کارشان را بیارزش جلوه میدادند و با تمسخر علامتهای اختصاری مانند «خ» و «ه» و امثالهم، این تلاشها را به سخره میگرفتند. من میخواهم بگویم این رفتار، در حقیقت نوعی نمکنشناسی بود؛ چرا که همین آقایانِ روشنفکر و نویسندگانِ روز، سوادی که در مدرسه آموخته بودند را مدیون زحمت همان استادانی بودند که کتابهای اصیل زبان فارسی نظیر شاهنامه، مثنوی، حافظ و سعدی را تصحیح کرده بودند و این آقایان درسِ آن را خوانده بودند و باسواد شده بودند. طعنه زدن به امثال علامه قزوینی و شکستن قدر آنها، شبیه این است که مهندسی به معدنکاوان ایراد بگیرد که شما برای چه در اعماق هزارمتری زمین دنبال فلز میگردید! بابا! اگر آنها این تلاشها را نمیکردند، فلزی به دست تو نمیرسید که بتوانی از آن استفاده کنی و ماشین بسازی.
معینی پور در پایان گفت: هرچه بیشتر با میراث فرهنگی و نسخههای خطی خود آشنا شویم، بیشتر ایرانی و مسلمان خواهیم بود. خدمتی که مصححان انجام میدهند، خدمتی است بزرگ اما ناشناخته؛ و اگرچه جلسه گرفتن برای تقدیر از آنها سالی یک بار کم است، اما باز هم غنیمت است. به استاد صدرایی خویی تبریک میگویم و امیدوارم امثال ایشان تربیت شوند و این عرصه بیش از پیش وسعت یابد.
نسخ خطی، مبنای قول و تفحص در تاریخ علم
غلامرضا امیرخانی ضمن خوشامد گویی به حاضران و دلایل وقفه در برگزاری این همایش از سال ۹۷ به بعد، با تشکر از سخنان بهرامیان و ارائه گزارش گفت: از کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی, بهویژه مدیر فاضل آن مرکز, جناب آقای دکتر معینیپور، از بنیاد موقوفات افشار و خصوصاً مدیرعامل دانشمند آن جناب آقای دکتر وفایی، و همچنین از خانه کتاب و سایر جاهایی که بههرحال در این زمینه کمک کردند, سپاسگزارم. در میان همکاران خودمان نیز از جناب آقای دکتر شهرابی معاون کتابخانه ملی، جناب آقای دکتر یوسفدهی مدیرکل بخش خطی، و سایر عزیزان در حوزه روابط عمومی و سایر بخشهایی که برای برپایی این مراسم زحمت کشیدند, قدردانی میکنم.
او ادامه داد: این مراسم در واقع نوعی اختتامیه است؛ یعنی ماهها, این بررسیها و داوریها انجام شده است و امروز, نتایج آن را در محضر شما عزیزان خواهیم دید. در واقع, نیازی نیست که درباره اهمیت نسخههای خطی سخن بگوییم؛ اما بههرحال, نسخههای خطی صرفاً بحثی نیست که تنها مباحث تاریخی و گذشته را در بر بگیرد.
امیرخانی گفت: قول و تفحص در تاریخ علم, که مبنای اصلی آن به نظر من نسخههای خطی خواهد بود, همانطور که مرحوم استاد حائری نیز همین نظر را داشتند, خودش نوعی غرور ملی میدهد؛ یعنی مایه افتخار خواهد بود, بهویژه برای جامعهای مثل ما که بههرحال درگیر مشکلات عدیده هستیم؛ با توجه به مشکلات خاصی که داریم — از جمله گسست فرهنگیای که بهخصوص بین نسلهای مختلف به وجود آمده است — این قضیه میتواند برای ما بسیار مهم باشد.
اهمیت نسخ خطی در کتابخانه ملی
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی در ادامه به چند نکته اشاره کرد و گفت: چون ما با نسخه خطی سر و کار داریم, یک گلایه از ما دارید درباره سایت نسخههای خطی — در واقع بانک اطلاعاتیای که برخی آن را «فهرستگان» مینامند, هرچند در واقع جامعتر است — فهرستگان نسخههای خطی که روی سایت ما قرار دارد, درگیر مشکلات فنی و نیز برخی مشکلات امنیتی و سایر مسائل بوده است. این قول را امروز از دوستان عزیزمان در حوزههای آیتی و سایر بخشهای سازمان, و همچنین جناب آقای دکتر مهدی طاهری که مشاور ریاست سازمان در حوزه فناوری هستند, گرفتم که انشاءالله اول مهر, این سایت فهرستگان جامع نسخ خطی, با رکوردهایی بسیار بیشتر از گذشته و, انشاءالله, با امکاناتی بهتر و بیشتر, در اختیار عزیزان قرار خواهد گرفت.
او سپس به بحث خرید و گردآوری نسخههای خطی, خواه در قالب اهدا, خواه امانت و خواه خرید اشاره کرد و افزود: همه همت سازمان — حتی حوزههای مالی و اداری آن — در این است که این نسخهها تا آنجا که ممکن است حفظ شوند. بالاخره باید جایی باشد که این نسخهها در آن گردآوری شوند؛ اکنون آستان قدس, کتابخانه آقای مرعشی, دانشگاه تهران, مجلس, کتابخانه ملک و سایر جاها چنین جایگاهی دارند؛ اما کتابخانه ملی, با توجه به جایگاه ملیای که دارد, شاید مسئولیت سنگینتری را بر عهده دارد.
وی با خبر دادن از فعالیتهای اخیر ادامه داد: دوستان ما در بخش خطی و نیز کارشناسان عزیزی که از بیرون به ما یاری میرسانند، جناب آقای دکتر منصور طباطبایی, جناب آقای استاد بهرامیان, جناب آقای رکنی و… مجموعه بسیار خوبی را به کتابخانه ملی اضافه کردهاند که هنوز بهطور رسمی اعلام نشده است و, انشاءالله, بهزودی اطلاعرسانی صورت خواهد گرفت. در حوزه اسناد نیز, مجموعه کامل اسناد میرزا علیاصغرخان اتابک امینالسلطان بهطور کامل توسط نوادگان خریداری شد و اکنون در سازمان اسناد ملی, در ساختمان گنجینه اسناد,و مجموعه دیگر که اخیراً در بحث نسخههای خطی اتفاق افتاد, مجموعه بسیار غنی کتابخانه «میرحسین» در شهر قزوین — که در قدیم به این نام خوانده میشد و اکنون به نام «آهسته» معروف است — است که تمام آن مجموعه, تقریباً, به کتابخانه ملی منتقل شده است و دربرگیرنده نسخههای بسیار ارزشمندی است. موارد بسیاری دیگر نیز وجود دارد که مجال طرح آنها نیست و من تنها به دو نمونه اشاره کردم.
امیرخانی سپس به معرفی چهره برگزیده این دوره ، صدرایی خویی، پرداخت و گفت: چیزی که درباره این عزیز واقعاً قابل گفتن است, آن فروتنی و تواضعی است که دارند؛ و این, شاید, نکته برجسته ایشان است… او با این توضیح که در فرهنگ دینی ما و در کلام حضرت امیر (ع) است که با تواضع, حتی امور, نظم میگیرد و سامان مییابد، ادامه داد: آنچه بههرحال در فرهنگ دینی و فرهنگ ملی ما یک ارزش است, همین مسئله تواضع است که جناب استاد صدرایی خویی از نمونههای برجسته و بارز آن به شمار میروند. خوشحالیم که ایشان امروز در جمع ما هستند و از ایشان قدردانی میشود؛ همچنین از یادنامهای که با زحمات جناب آقای دکتر صادقزاده, همکار سختکوش ما, فراهم آمده است, رونمایی خواهد شد.
هنوز کتابهای زیادی در ایران به کتابخانههای عمومی ملحق نشدهاند
حسین معصومی همدانی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، روی سن رفت و سخن خود با گرامیداشت یاد یان ویتکام، نسخهشناس هلندی و مسئول پیشین بخش نسخههای خطی کتابخانه دانشگاه لیدن، با ابیاتی از رودکی آغاز کرد:
تا جهان بود از سر آدم فراز
کس نبود از راز دانش بینیاز
مردمانِ بخرد اندر هر زمان
راز دانش را بههر گونه زبان
گِرد کردند و گرامی داشتند
تا به سنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشن است
وز همه بد، بر تن تو، جوشن است
او در ادامه به سرنوشت صورت منظوم کلیله و دمنه که از میان رفته اشاره کرد و گفت: این نشان میدهد که بههرحال، در جریان تاریخ، آثار مکتوب از جمله چیزهایی هستند که بسیار آسیبپذیرند. و اگر به مجموعههایی که در اختیار داریم نگاه کنیم، میبینیم که بقای بسیاری از آثار موجود در این مجموعهها، بهاصطلاح، به «مویی بند» بوده است؛ یعنی مثلاً از یک کتاب بسیار مهم، تنها یک نسخه وجود داشته و در زمانی شاید آن نسخه نیز از میان رفته، ولی خوشبختانه از روی آن، نسخههایی استنساخ شده و همینگونه این سلسله ادامه یافته است.
وی با اشاره به خطراتی که کتابهای دیگر نظیر شاهنامه را تهدید میکرد، افزود: در گذشته، کتاب کالایی بسیار گران بوده گران بوده است — حتی اگر حاضر باشید،ً قبول میکنید که بسیار گرانتر از امروز. در زندگی ابنهیثم، دانشمند بزرگ، میخوانیم که وقتی در مصر بود و دیگر به دلایلی نمیخواست در دربار الحاکم بِامالله، خلیفه فاطمی، باشد، سالی سه کتاب مینوشت؛ یعنی سالی سه کتاب استنساخ میکرد: یکی «اصول اقلیدوس»، دیگری «مجستی» بطلمیوس و دیگری «مخروطات» آپولونیوس. اشخاصی که امروز فرزندانشان به دانشگاه میروند، میتوانند چنین تصور کنند که او سالی یک کتاب فیزیک عمومی، یک کتاب ریاضیات عمومی و یک کتاب ریاضیاتِ اندکی پیشرفتهتر را در واقع استنساخ میکرده و از این محل، زندگی میکرده است؛ یعنی قیمت سه کتاب در این حدود بوده است. بههرحال، عوامل مختلفی باعث شده که این کالا امروز برای ما بهآسانی دستیافتنی باشد؛ از جمله ورود کاغذ از سرزمینهای شرقی به درون کشورهایی که جزء تمدن اسلامی بهشمار میآیند، پیدایش مراکز تولید کاغذ و پیدایش محافلی که از کارهای مربوط به استنساخ کتب حمایت میکردند. با این حال، تنها بخشی — که میتوان گفت درصد کمی از کتابهایی است که در طول تاریخ ما وجود داشته — به دست ما رسیده است.
معصومی همدانی ادامه داد: وظیفه ما در واقع تنها نگهداری این کتابها نیست. نگهداری مسئله مهمی است؛ اما به نظر من، یکی از چیزهایی که فارغ از مسائلی است که به آن اشاره شد، این است که احتمالاً هنوز کتابهای زیادی در ایران به کتابخانههای عمومی ملحق نشدهاند؛ هنوز کتابهایی هستند که در دست خانوادهها و اشخاص است. این افراد باید — همچون هر کالای فرهنگی دیگر — احساس کنند که مالک آنها ارزشی است که انکار نمیشود و در عین حال، مفتخر باشند که چنین مال باارزشی دارند؛ تا بهتدریج این انگیزه در آنها پیدا شود که اگر بتوانند، این مال را به دستگاههای عمومی و کتابخانههای عمومی بسپارند؛ با این اطمینان نسبت به باقی ماندن این آثار و اینکه اگر حتی به لحاظ مالی برای حفظ این آثار به آنان کمک نمیشود، به لحاظ معنوی از آنان حمایت میشود. یکی از چیزهایی که باعث میشود کمتر این آثار از کشور خارج شوند — که متأسفانه بسیار زیاد از آن خارج شده است — همین است. بههرحال، آن انگیزههایی که در برخی بزرگان برای گردآوری نسخههای خطی وجود داشته، غالباً منشأ مجموعههای نسخههای خطی در کتابخانههای ماست. باید این انگیزههای شخصی تقویت شود؛ باید آدمها حس کنند که این کالا — که نامش کتاب خطی است — بهنحو درست ارزشگذاری میشود و جایگاهش محترم شمرده میشود.
وی افزود: وقتی ما از نسخه خطی سخن میگوییم، عموماً نخستین چیزی که به ذهن میآید، مسئله تصحیح و مفهومی از فایدهای است که از این نسخهها میتوان برد. این نوع سخن رایج است؛ اما من گمان میکنم که نسخههای خطی، افزون بر تصحیح، فواید بسیار زیادی دارند که پرداختن به کار تصحیح نباید ما را از این فواید غافل کند. بنده حوزه کارم تاریخ علم است و بنابراین میتوانم برخی از فوایدی را که مجموعههای نسخههای خطی برای کار مورخ علم — یا حتی مورخ بهطور کلی — دارد، بسیار اجمالاً خدمت شما عرض کنم.
او با اشاره به اهمیت نسخ خطی در تاریخ علم گفت: اهمیت نسخههای خطی فقط نوشته در درونشان نیستند؛ حواشی آنها، گاهی نشان میدهد که این نسخه را چه کسانی میخواندهاند و حتی گاهی به چه نیت؛ و اینکه نوع پرسشهایی که برایشان مطرح بوده در خواندن این کتابها چگونه بوده است. بسیاری از کتبی که صورت کتاب درسی پیدا میکردند — مثلاً فرض کنید آثار خواجه نصیرالدین طوسی — غالباً نسخههایشان همراه با حواشی بسیار زیاد است. معمولاً این حواشی نادیده گرفته میشود؛ حال آنکه این حواشی به لحاظ تاریخ آموزش علمی، بهخصوص در خود ایران، بسیار اهمیت دارند؛ به این دلیل که نشان میدهند این کتابها چگونه منتقل میشدهاند، چه سؤالاتی برای آدمها مطرح میشده و چه کسانی میکوشیدند نکات ناگشوده این کتابها را توضیح دهند… حتی مهرها و نشانههای تملک و انتقال میتواند در برخی موارد به روشن شدن تاریخ محلی و تاریخ خاندانهای متنفذ در یک منطقه کمک کند. و اینها نیازمند همکاری میان کسانی است که بهخصوص کار تاریخی میکنند و کسانی که با نسخههای خطی سروکار دارند. باز از اینها بگذریم؛ جنس کاغذ و بسیاری نکات از این قبیل میتواند نکاتی در تاریخ فناوری برای ما روشن کند.
اهمیت کتابهای چاپ سنگی
معصومی همدانی در بخش دیگری از سخنانش گفت: تقدیر از حامیان نسخههای خطی و توجه به نسخههای خطی بسیار مهم است؛ ولی از این غافل نشویم که درباره جناب آقای صدرایی گفته شد که ایشان به نسخههای چاپ سنگی نیز پرداختهاند. گاهی اهمیت چاپ سنگیها از نسخههای خطی کمتر نیست؛ یا هر نسخهای که به دلیلی نادر باشد — هر کتابی و هر متنی که به دلیلی نادر باشد — باید همان توجهی به آن داشت که معمولاً به نسخههای خطی میشود.
او با ذکر مثالی درباره کتاب کوپرنیک به نام «درباره دوران افلاک آسمانی» ادامه داد: ما نمیدانیم — مثلاً — از کتابی مثل «معاصر السلطنه» — که یکی از نخستین کتابهای چاپ سنگی و چاپ حروفی در ایران است — اکنون چند نسخه موجود است و این نسخهها کجاست؛ در دست چه کسانی بوده، در چه زمانی خوانده میشده و چگونه. بههرحال، مطالب بسیار است و فرصت، طبعاً، کم.
وی افزود: از این کارها نباید انتظار فایده فوری برای گشایش مسائل زندگی ما داشت؛ دستکم در حوزهای که من کار میکنم — تاریخ علم، بهخصوص تاریخ ریاضیات و نجوم — آنچه برای ما از این مطالعات حاصل میشود این است که اندکی به هویت تاریخی خود وقوف پیدا کنیم. شعری از اقبال هست که میگوید:
ربط ایام است ما را پیرهن
سوزنش حفظ روایات کهن
اگر به این آثار توجه نکنیم، در واقع دچار نوعی «برهنگی فرهنگی» میشویم.
صدرایی خویی، چهره برگزیده همایش هفدهم
علی صدرایی خویی، محقق، کتابشناس، فهرستنگار و مصحح، پس از قدردانی از برگزارکنندگان این آیین گفت: «از سال ۱۳۶۳ که وارد حوزه علمیه قم شدم، همواره مشغول خواندن و نوشتن بودهام. دلبستگی من به نسخههای خطی چنان است که با دیدن هر نسخه تازه، میخواهم بدانم کاتب چه نوشته، نسخه چه حاشیههایی دارد و چه سرگذشتی را پشت سر گذاشته است.» وی همچنین از همراهی همسر و فرزندانش یاد کرد و بخش مهمی از توفیقات علمی خود را نتیجه صبوری و حمایت آنان دانست.
وی افزود: فهرستنویسی برای من تنها یک حرفه نیست، بلکه راهی برای شناخت مؤلفان، کاتبان، مالکان و خوانندگان نسخههاست. نسخه خطی باید در اختیار پژوهشگر قرار گیرد و نمیتوان آن را از اهل تحقیق دریغ کرد.
او با اشاره به شناسایی نسخهای خانقاهی از قرن هفتم، حاوی بخشهایی از سخنان خواجه عبدالله انصاری، گفت: این نسخه را در اختیار محمدرضا شفیعی کدکنی و شماری از پژوهشگران قرار دادم و طی سالهای فعالیت خود نیز با حدود ۶۰ محقق در حوزه میراث حدیثی شیعه همکاری کردهام.
وی با تأکید بر ضرورت تسهیل دسترسی محققان به نسخههای خطی بیان کرد: امیدوارم کتابخانهها درهای خود را بیش از پیش به روی پژوهشگران باز کنند. نسخههایی که با بودجه عمومی تهیه و نگهداری میشوند، نباید محبوس بمانند.
صدرایی خویی نسخههای خطی را زمینهای برای پیوند میان فرهنگها و گفتوگوی تمدنها دانست و افزود: نامهها و نسخههای فارسی موجود در کتابخانههای کشورهای مختلف، اسناد روابط تاریخی و فرهنگی ایران با دیگر سرزمینها هستند و میتوانند به گسترش شناخت و تفاهم متقابل کمک کنند.
این نسخهشناس در ادامه، نسخههای خطی را بخشی از هویت تاریخی ایران خواند و بر لزوم توجه بیشتر به آثار علمی گذشتگان تأکید کرد. وی با اشاره به بررسی آثاری چون «الحاوی» زکریای رازی و نوشتههای ابنسینا گفت: فهرستنویس باید نشانی دقیق نسخه، ویژگیهای متن و اطلاعات مورد نیاز محقق را بهروشنی ثبت کند تا پژوهشگران ناچار نباشند مسیرهای دشوار پیشین را دوباره طی کنند. نسخه خطی سند و هویت ماست و جوانان باید بدانند که این رشته، حوزهای زنده و دارای آینده است.
دانشنامهای درباره مصححان برجسته ایران
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: تصحیح نسخههای خطی کاری دشوار، کماجر و ناشناخته است. بسیاری تصور میکنند تألیف از تصحیح دشوارتر است، درحالیکه اگر تصحیح بهمعنای دقیق و علمی آن انجام شود، چهبسا چند برابر تألیف به زمان و تلاش نیاز داشته باشد. برای شناخت این دشواری کافی است به سرگذشت یافتن کتاب «النقض» عبدالجلیل قزوینی رازی و تلاشهای محدث ارموی برای آمادهسازی تنها نسخه آن مراجعه کنیم. کسانی که امروز نسخهای تصحیحشده را میخوانند و حتی نقد میکنند، معمولاً نمیدانند مصحح برای تبدیل یک نسخه خطی به اثری قابلاستفاده چه رنجی متحمل شده است.
وی افزود: اکنون که نزدیک به یک قرن از علمی و دانشگاهیشدن تصحیح نسخههای خطی در ایران میگذرد، شایسته است کتابخانههای بزرگ و گنجینهدار نسخههای خطی با همکاری یکدیگر، دانشنامهای درباره مصححان برجسته ایران تدوین کنند. در این صد سال، چندصد مصحح به شناخت میراث فرهنگی ایران خدمت کردهاند و ضروری است شرححال و آثار تصحیحی آنان در مجموعهای جامع گردآوری شود. تنها در میان اعضای پیوسته و وابسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی میتوان از چهرههایی چون محمدتقی دانشپژوه، مهدی محقق، محمدعلی موحد، سیدعبدالله انوار، محمود عابدی، علی رواقی، حسین معصومی همدانی و صفری آققلعه نام برد که هر یک در این عرصه خدمات ارزشمندی انجام دادهاند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: میراث فرهنگی اصطلاح و مفهومی نسبتاً جدید است، زیرا گذشتگان ما در متن فرهنگ زندگی میکردند و نیازی به نامگذاری آن نداشتند. با فاصلهگرفتن از فرهنگ خود، این پرسش مطرح شد که راههای شناخت میراث فرهنگی، بهعنوان جانمایه هویت یک ملت، چیست. معماری، هنر، آدابورسوم، قصهها، کتیبهها و کاوشهای باستانشناختی در این شناخت مؤثرند، اما هیچیک بهاندازه نسخههای خطی و اسناد کتابخانهای ما را با گذشته آشنا نمیکنند. نسخههای خطی امکان شناخت اندیشه، علم، فرهنگ، جهانبینی، شیوه زندگی، رویدادهای تاریخی، تحولات خط، دستور زبان، سبکهای نگارشی، گونههای زبانی و واژگان فارسی را فراهم میکنند و حتی میتوانند سرچشمه خلق آثار هنری در سینما و تئاتر باشند. برای نمونه، تصحیح تازه محمود عابدی از «سیاستنامه» خواجه نظامالملک، ظرفیت فراوانی برای تولید آثار نمایشی و سینمایی در اختیار هنرمندان قرار میدهد.
حدادعادل در پایان تأکید کرد: تصحیح متون کهن به دانشی گسترده و چندرشتهای نیاز دارد. مصحح، افزون بر تسلط بر زبان و ادبیات فارسی، باید با زبان و ادبیات عربی، معارف اسلامی، تاریخ، جغرافیا و دیگر حوزههای مرتبط آشنا باشد تا بتواند خطاهای کاتبان را تشخیص دهد. در سالهای پیش از انقلاب، گاهی برخی روشنفکران با تعبیرهایی مانند «نبش قبر کردن» به مصححان طعنه میزدند، غافل از اینکه دانش و زبان خود را مدیون استادانی بودند که آثاری چون شاهنامه، مثنوی و نوشتههای حافظ و سعدی را تصحیح کرده بودند. هرچه با میراث فرهنگی و نسخههای کهن خود بیشتر آشنا شویم، هویت ایرانی و اسلامی خود را بهتر خواهیم شناخت. خدمت مصححان، خدمتی ناشناخته اما بسیار ارزشمند است. این بزرگداشت را به استاد علی صدرایی خویی تبریک میگویم و امیدوارم ایشان با تربیت شاگردانی شایسته، این عرصه را گستردهتر کنند.
برگزیدگان و شایستگان تقدیر هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی
در بخش برگزیدگان، استاد حسن محمدی برای «مؤسسه کتابآرایی» در محور آموزش و پژوهش نسخههای خطی، محمد افشینوفایی برای فعالیتهای بنیاد موقوفات افشار در محور نشر متون، حجتالاسلام محمدعلی مهدویراد برای «مجله آینه پژوهش» در محور نشریه، آیتالله سیداحمد روضاتی بهدلیل اهدای ۷۸۰ نسخه خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی در محور اهدای نسخ خطی، محسن کلانتری برای «کارگاه مرمت» در محور مرمت نسخ خطی، مرتضی کریمینیا برای اهتمام در انتشار «مصحف رضوی» در محور چاپ عکسی و علی صفری آققلعه برای تألیف «اصول و منابع تصحیح متون» در محور مباحث نظری برگزیده شدند.
در ادامه، محمدرضا ترکی برای تصحیح «غایت ابداع؛ منشآت عربی خاقانی» در محور ادبیات عرب، سیدعلی میرافضلی برای تصحیح و معرفی رسائل خطی در محور رسائل کوتاه خطی و سیدمحمدرضا فاضل هاشمی، براتعلی غلامیمقدم و سیده آمنه مرعشی برای تألیف «فهرست نسخههای خطی کتابخانه آستان قدس رضوی (اهدایی رهبری)» در محور فهرست نسخ خطی، بهعنوان برگزیده معرفی شدند.
در محور متون ادبی، علی رواقی برای تصحیح «قرآن قدس» و محمود عابدی، مسعود جعفری جزی، تهمینه عطایی و شهره معرفت برای تصحیح «دیوان قطران تبریزی» بهطور مشترک برگزیده شدند. در محور متون تاریخی نیز سیدمحمد منصور طباطبایی برای تصحیح «المشیخه (کنز السالکین)» و سعید میرمحمدصادق برای تصحیح «بیاضی از عصر صفوی» بهطور مشترک عنوان برگزیده را به دست آوردند.
همچنین اسدالله فلاحی برای تصحیح «قسطاس الافکار فی المنطق» در محور متون حکمی، حنیف قلندری برای تصحیح «منتهیالادراک فی تقاسیمالافلاک» در محور متون علمی، محمدجواد جدی و سحر جدی برای تألیف «مهرهای موزه ملی ایران» در محور متون هنری و سیدحسین موسویبروجردی برای تصحیح «الانتصار» در محور متون دینی، در شمار برگزیدگان این دوره قرار گرفتند.
در بخش شایستگان تقدیر، حسین متقی برای «تارنمای بساتین» در محور فعالیت در فضای مجازی، مجتبی مجرد برای تألیف «سنت تصحیح متون» در محور مباحث نظری، حبیب راثی تهرانی و عذرا یزدیمهر برای تصحیح «سه چکامه ولایی از ابوتَمّام طائی» در محور ادبیات عرب و سیدمحمدتقی حسینی برای تألیف «دستنویسهای فارسی کتابخانه شهید علیپاشا (استانبول)» در محور فهرست خطی، شایسته تقدیر شناخته شدند.
مسعود راستیپور برای تصحیح «دیوان ازرقی هروی» در محور متون ادبی، سلمان ساکت برای تصحیح «تاریخ بیهق» در محور متون تاریخی، محمدحسین درایتی برای تصحیح «الذخیره فی علم الکلام» در محور متون حکمی و عباس کثیری، محمدافضل محقق و محمدکاظم محمودی برای تصحیح «اثبات الوصیه» در محور متون دینی، از دیگر شایستگان تقدیر این دوره بودند.
در محور پایاننامه نیز لیلا شوقی برای تصحیح «آداب الحرب والشجاعه» و میرسالار رضوی برای تصحیح «ارداویرافنامه منظوم» بهطور مشترک شایسته تقدیر شدند. بابک سلمانی برای اهتمام در انتشار «تاریخ سیستان» در محور چاپ عکسی و مهدی رحیمپور برای ترجمه کتاب «پژوهشی در نسخههای خطی فارسی در کتابخانههای استانبول» تألیف عثمان غازی اوزگودنلی در محور ترجمه، دیگر شایستگان تقدیر هفدهمین دوره این آیین بودند.