آنچه داری ماندنی نیست، آنچه از دست دادی شاید هرگز مال تو نبوده است

به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، گاهی در زندگی اتفاقاتی رخ میدهد که ما را به تأمل درباره مفهوم داشتن و نداشتن وامیدارد. گاهی به چیزی دست پیدا میکنیم که برای رسیدن به آن تلاش چندانی نکردیم و گاهی با وجود تمام تلاشها، دعاها و توسلهایمان، به خواستهای نمیرسیم. گاهی چیزی را به دست میآوریم که تصور میکردیم بدون آن زندگی برایمان دشوار خواهد بود و گاهی چیزی را از دست میدهیم که گمان میکردیم هرگز نمیتوانیم نبودنش را تحمل کنیم.
انسان بهطور طبیعی موجودی عاطفی است. به خانواده، دوستان، خانه، وسایل شخصی و حتی خیلی چیزهای کوچکی که در دنیایش وجود دارد ممکن است انس و علاقه پیدا کند. این علاقه نهتنها ناپسند نیست، بلکه بخشی از طبیعت و فطرت انسانی است. اما مسئله از جایی شروع میشود که علاقه به وابستگی تبدیل شود. در آموزههای دینی، بارها به ناپایداری دنیا و ضرورت رهایی از وابستگیهای افراطی به آن اشاره شده است. اما این رهایی به معنای ترک زندگی، بیعاطفگی یا بیتفاوتی نسبت به اتفاقات نیست؛ بلکه به معنای آن است که انسان در عین دوست داشتن و بهره بردن از نعمتهای دنیا، اسیر آنها نشود.
امیرالمؤمنین علی(ع) در بخشهای مختلف نهجالبلاغه بارها به موضوع موضوع عدم تعلق به دنیا اشاره کردند. در خطبه ۱۳۳، امام علی(ع) به تفاوت نگاه انسان دوراندیش و انسان دنیاگرا اشاره میکنند. ایشان در این خطبه میفرمایند: این دنیا تنها افقی است که یک انسان کوردل میبیند؛ به صورتی که اصلا فراتر از این دنیا را نگاه نمیکند اما نگاه انسان تیزبین از دنیا عبور کرده و میداند که خانهای فراتر از دنیا هم وجود دارد و برای همین هم انسان تیزبین هیچ چشم داشتی به دنیا ندارد ولی انسان کوردل چشم از این دنیا برنمی دارد.
همچنین در خطبه ۹۹، امام به ناپایداری دنیا اشاره میکنند و انسان را از شادی و سرمستی افراطی هنگام برخورداری از نعمتها و بیتابی در هنگام مواجهه با سختیها برحذر میدارند. امیرالمومنین در این خطبه میفرمایند: ای بندههای خدا، من شما را توصیه میکنم که این دنیا را کنار بزنید؛ او بالاخره شما را رها میکند حتی اگر دوست نداشته باشید. بنابراین با به دست آوردن زیباییها و نعمتهایش سرمست از لذت نشده و دست و پایتان را گم نکنید از طرف دیگر هم در مشکلات و سختیها احساس بدبختی و بیچارگی نداشته باشید.
امیرالمؤمنین علی(ع)، همچنین در نامه ۲۲ نهجالبلاغه، خطاب به عبدالله بن عباس، به یکی از عمیقترین ابعاد این موضوع اشاره میکنند و معیار شادی و اندوه انسان را از دستاوردهای دنیوی به دستاوردهای اخروی تغییر میدهند. این نامه از سوی امیرالمؤمنین علی(ع) خطاب به عبدالله بن عباس نوشته شده است. ابن عباس درباره این نامه گفته است که پس از سخنان پیامبر خدا(ص)، از هیچ سخنی به اندازه این نامه بهره نبرده است.
آنچه از دست میدهیم، از ابتدا برای ما نبود
امام در ابتدای نامه به یک ویژگی مهم در رفتار انسان اشاره میکنند: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ
گاهی انسان از به دست آوردن چیزی بسیار خوشحال میشود که برای او مقدر بوده است؛ یعنی آن اتفاق بدون تلاش او نیز رخ میداد. وَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ
در مقابل، گاهی برای از دست دادن چیزی اندوهگین میشود که از ابتدا هم مالک حقیقی آنها نبوده است.
در واقع، هیچیک از داشتههای دنیایی ما مالکیت حقیقی و همیشگی ما را ندارند. این داشتهها برای مدتی در اختیار ما قرار گرفتند و با زندگی ما پیوند خوردند؛ اما این پیوند نباید به وابستگی تبدیل شود. مثلاً فردی از نزدیکان ما از دنیا میرود؛ طبیعتاً دلتنگ و ناراحت میشویم. اما امیرالمؤمنین(ع) میخواهند به ما یادآوری کنند که این عزیز از ابتدا مخلوق خدا بوده است. او از ابتدا متعلق به خدا بوده و تنها برای مدتی در کنار تو زندگی کرده است.
در اینجا ممکن است یک پرسش مهم مطرح شود: اگر قرار است به دنیا وابسته نباشیم، پس آیا نباید خانواده، دوستان، خانه، وسایل شخصی و چیزهایی را که دوست داریم، دوست داشته باشیم؟ پاسخ منفی است. انسان موجودی عاطفی است و علاقه به خانواده، فرزند، پدر و مادر، دوستان و حتی اشیای مورد علاقه، بخشی طبیعی از زندگی اوست. برای روشن شدن این موضوع، باید میان عاطفه و تعلق افراطی تفاوت قائل شد. عاطفه یعنی دوست داشتن، محبت کردن، مراقبت کردن و از حضور چیزی یا کسی لذت بردن. اما تعلق افراطی زمانی شکل میگیرد که آرامش و زندگی انسان به داشتن آن چیز وابسته شود؛ بهگونهای که اگر آن را از دست بدهد، احساس کند دیگر توان ادامه زندگی را ندارد.
در آموزههای دینی نیز نمونههای روشنی از این تفاوت وجود دارد. برای مثال، پیامبر اکرم(ص) در اواخر عمر مبارکشان فرزند خردسالی به نام ابراهیم داشتند که هنوز به دو سالگی نرسیده بود و از دنیا رفت. هنگامی که پیکر این طفل را در قبر گذاشتند،با صدای بلند گریه کردند. این گریه، نشانه عاطفه و محبت پیامبر(ص) بود. ایشان فرزندشان را دوست داشتند و از فقدان او اندوهگین بودند. پس عاطفه و دلتنگی نهتنها با ایمان منافاتی ندارد، بلکه بخشی از طبیعت انسان است.
مسئله اینجاست که نباید عاطفه به تعلق و وابستگی تبدیل شود؛ بهگونهای که با از دست دادن چیزی، انسان تعادل خود را از دست بدهد. عاطفه را نمیتوان انکار کرد. انسان بهطور طبیعی به خانواده، پدر، مادر و فرزند خود علاقهمند میشود؛ اما علاقه داشتن با وابسته بودن تفاوت دارد. میتوان کسی را عمیقاً دوست داشت، اما در عین حال پذیرفت که او مالکیت همیشگی ما نیست و ماندنش در کنار ما همیشگی نخواهد بود.
انگار امیرالمؤمنین(ع) میخواهند به ما بفرمایند که در دنیا هیچچیز ماندگار و متعلق به ما نیست. دنیا مانند خانهای است که در آن مستأجریم؛ ممکن است به آن انس بگیریم، دوستش داشته باشیم و از بودن در آن لذت ببریم، اما باید بدانیم که قرار نیست برای همیشه در آن بمانیم. خود امیرالمؤمنین(ع) در شهادت برخی از یارانشان گریه کردند. پیامبر اکرم(ص) نیز در شهادت حمزه سیدالشهدا گریستند. آنها نسبت به عزیزانشان عاطفه و محبت داشتند، اما این اندوه باعث نمیشد از مسیر اعتدال خارج شوند و آرامش و ایمان خود را از دست بدهند.
یکی از نکات اساسی در آموزههای دینی، توجه به ناپایداری دنیا و موقتی بودن داشتههای انسان است. انسان در طول زندگی به داراییها، موقعیتها، روابط و امکانات مختلفی دست پیدا میکند و بهتدریج آنها را جزئی از زندگی و هویت خود میداند؛ درحالیکه هیچیک از این داشتهها ماندگار نیستند. در نگاه توحیدی، مالکیت حقیقی از آن خداوند است و انسان در دنیا تنها برای مدتی از نعمتها و امکاناتی بهرهمند میشود که در اختیارش قرار گرفتند. بنابراین، آنچه ما از آن به عنوان دارایی خود یاد میکنیم، نوعی مالکیت محدود و دنیوی است، نه مالکیت مطلق و همیشگی.
شادی برای داشتههایی که هرگز از دست نمیروند
اما اینجا یک سؤال مهم دیگر پیش میآید: اگر قرار نیست به داشتههای دنیایی خود وابسته شویم و بدانیم که هیچکدام ماندگار نیستند، پس برای چه چیزی باید خوشحال باشیم؟
در ادامه نامه ۲۲ نهجالبلاغه، گویا امیرالمؤمنین(ع) پاسخ به این سؤال ما را میفرمایند:
فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ؛ شادی تو باید به خاطر چیزی باشد که برای آخرت خود به دست آوردی.
در این نامه علی(ع) اشاره میکنند که شادی باید به خاطر چیزی باشد که برای آخرت خود به دست آوردی؛ چراکه این، دارایی واقعی و ماندگار توست.
و در ادامه میفرمایند: وَلْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا؛اگر قرار است تأسف بخوری و اندوهگین شوی، برای چیزهایی باشد که از آخرت خود از دست دادی.
سپس میفرمایند:
وَمَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلَا تُکْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَمَا فَاتَکَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَیْهِ جَزَعاً وَ لْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ؛ به آنچه از دنیایت به دست آوردی، بسیار شادمان مباش و برای آنچه از دست دادی، بیتابی و زاری مکن، و تمام همت خود را متوجه زندگی پس از مرگ قرار بده.
ایشان میفرمایند: برای آنچه از دست میدهی، بیتابی و جزع نکن. جزع یعنی اندوه و بیقراری شدید و غیرقابلکنترل. البته این سخن به معنای نادیده گرفتن مشکلات، سختیها و فقدانهای دنیوی نیست؛ بلکه امیرالمؤمنین(ع) میخواهند اولویتهای انسان را تغییر دهند و نگاه او را به داشتهها و نداشتههایش اصلاح کنند.
گاهی انسان سالها برای از دست دادن یک موقعیت، ثروت، رابطه یا فرصت دنیوی حسرت میخورد؛ در حالی که شاید آن اتفاق، در مقایسه با فرصتهای ارزشمند زندگی، اهمیت چندانی نداشته باشد. امام علی(ع) توجه ما را به این نکته جلب میکنند که حسرت واقعی باید متوجه فرصتهای معنوی و انسانی ازدسترفته باشد؛ فرصتهایی که میتوانستند ما را به رشد، کمال و سعادت اخروی نزدیکتر کنند.
رهایی از تعلق در ادبیات عرفانی
این مفهوم تنها در آموزههای دینی مطرح نشده، بلکه در ادبیات و عرفان فارسی نیز جایگاه ویژهای دارد. حافظ در یکی از غزلهای خود میگوید:
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
حافظ در این بیت، انسان بزرگی را تحسین میکند که از هرگونه تعلقی که آزادی درونی او را محدود کند، رها شده است.
در ادامه میگوید:
مگر تعلق خاطر به ماهرخساری
که خاطر از همه غمها به مهر او شاد است
در اینجا حافظ از تعلق به معشوق سخن میگوید. این معشوق در خوانشهای عرفانی میتواند نمادی از معشوق حقیقی و حقیقت الهی باشد. در نهایت میگوید:
فاش میگویم و از گفته خودم دلشادم
بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم
این بیت بیانگر یک مفهوم عمیق عرفانی است: انسان میتواند با بندگی حقیقت الهی، از بندگی دنیا آزاد شود. اگر این ابیات را در کنار نامه ۲۲ نهجالبلاغه قرار دهیم، میتوانیم به یک مفهوم مشترک برسیم: انسان نباید اسیر داشتهها و نداشتههای دنیوی باشد و باید دل خود را به حقیقتی ماندگارتر پیوند دهد.
آنچه از نامه ۲۲ نهجالبلاغه و سایر آموزههای امیرالمؤمنین(ع) میتوان دریافت، دعوت به بیتفاوتی نسبت به دنیا نیست؛ بلکه دعوت به تغییر نگاه انسان به زندگی است. انسان میتواند ثروتمند باشد، از زیباییهای زندگی لذت ببرد، خانواده خود را دوست داشته باشد، برای موفقیت تلاش کند و برای رسیدن به اهدافش برنامهریزی کند؛ اما در عین حال بداند که هیچیک از این داشتهها همیشگی نیستند. دنیا محل زندگی، تلاش، محبت و رشد انسان است؛ اما نباید به تنها معیار ارزشمندی و خوشبختی او تبدیل شود.
منبع:
کتاب «نهجالبلاغه جوانان» جلد۲/ نشر نشان/ محمدحسین دانشوند


