میراثی که تجربه علمی یک استاد را به نسلهای بعد میرساند

به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، آیین افتتاح کتابخانه شخصی غلامعلی حدادعادل که به بنیاد دائرهالمعارف اسلامی اهدا شده است، همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی، روز چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، در محل این بنیاد برگزار شد. در این آیین، کتابخانه شخصی غلامعلی حدادعادل، شامل بیش از ۲۵ هزار جلد کتاب و مجله، رسماً در اختیار بنیاد دائرهالمعارف اسلامی قرار میگیرد تا این مجموعه ارزشمند در خدمت فعالیتهای علمی، پژوهشی و مطالعاتی و بهرهمندی محققان و علاقهمندان به کتاب و دانش قرار گیرد.
وی پس از خوشآمدگویی به میهمانان خارجی و اساتید، و همچنین رحلت مرجع عالی قدر و استوار در کلام و استوار در نظر، مرحوم آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، گفت: کتابخانههای مراکز علمی و تحقیقی، یکی از ارکان و موجباتِ غیرقابلانکار در تسهیلِ رشد و ارتقای پژوهش هستند؛ چه کتابخانههایی که به نام اشخاص اهداکننده نامگذاری شدهاند (مانند کتابخانه مرحوم وزیری در یزد، کتابخانه ملی ملک و کتابخانه مرحوم مرعشی نجفی در قم در صدر همه آنها) و چه مجموعههایی که بخشی از یک کتابخانه بزرگتر شدهاند؛ از جمله کتابهای اهدایی به کتابخانه دانشکده ادبیات، کتابخانه مرکزی، و کتابهای اهدایی اساتید و بزرگان به کتابخانه «بنیاد المعارف اسلامی» از جمله: احمد طاهری عراقی، عباس زریاب، هوشنگ اعلم، یدالله جهانگیری، خانم ثنا، رضازاده، افشاری، کتابخانه شخصی ایرج افشار و کتابخانه بزرگ اسلامی.
این مجموعهها به مثابه راههای میانبری هستند که هم مدیران مراکز علمی، پژوهشی، دانشگاهی و حوزوی را در فراهمسازی ملزومات اصلی اهل علم از حیث سرعت توانا میسازند و هم محققان و دانشپژوهان را از «تجربهی زیسته»ی صاحب اثر به زبان پژوهش برخوردار میسازند. نکته اخیر بسیار مهم است؛ بهویژه در مورد کتابخانههای استادان و عالمان که خود کتابخوان، کتابدان و کتابدار بودهاند و غالباً حواشی راهگشایی بر کتابهایی که خواندهاند نوشتهاند. مهمتر اینکه، همان کتابخانه شخصی، سنگ بنای کتابخانه یک مرکز علمی شده و با همان الگو و تحت اشراف همان استاد توسعه یافته است.
کتابخانه اهدایی بزرگ اسلامی تمامی این ویژگیها را داراست؛ مجموعهای بالغ بر ۲۵ هزار جلد که در طول زمان افزایش یافته و شمار زیادی از کتابهای آن در حاشیهها و صفحات دارای یادداشتهای ایشان است که قطعاً سودمندی فراوانی دارد. علاقه خاص ایشان به این کتابخانه سبب شد به تعلیم بیندیشند و ممنونیم که «بنیاد المعارف اسلامی» را برای تحقق این اندیشه برگزیدند. ایشان با التفاتی ویژه، علاوه بر تأمین هزینه تجهیز کتابخانه، بر فرایند آمادهسازی کتابها نظارت داشتند و برخلاف بسیاری از مجموعههای اهدایی که پس از اهدا از گسترش کیفی بازمیمانند، برای استمرار پویایی آن، شخصاً برنامهریزی متناسبی تدارک دیدند که همگی باید سپاسگزار این لطف باشیم.
در این مطالب کوتاه، به اقتضای مقام و با توجه به حاضران محترم، چند مورد از کتابخانههای مشابه را بر اساس سیر تاریخی در دوره معاصر نام میبرم تا مشخص شود سنتِ اهدای کتاب و پیوند آن با نهادهای علمی چگونه در کشور ما اجرا شده است (اگرچه انتخابهای من عمدتاً از حوزههای علمیه است):
۱. کتابخانه مرحوم حاج حسین ملک: تأسیسشده در منزل پدری (منزل حاج محمدکاظم ملکالتجار) در بینالحرمین در سال ۱۳۱۶.
۲. کتابخانه مرحوم سید محمد وزیری در یزد: (که البته تفاوتی در نوع ساختار داشت، اما به رسم احترام نام برده شد).
۳. کتابخانه مسجد اعظم قم: تأسیسشده توسط آیتالله بروجردی؛ که افتتاح آن یک دو هفته پس از رحلت ایشان برنامهریزی شده بود اما با بیماری متوقف شد. هسته اولیه این کتابخانه با دو مجموعه (یک مجموعه ۲۵۰۰ جلدی و مجموعهای دیگر از یکی از علمای اصفهانی مقیم قم از شاگردان گذشته) شکل گرفت.
۴. کتابخانه مؤسسه تحقیقاتی امام صادق(ع): که استاد سبحانی در سال ۱۳۵۹ شمسی همزمان با تأسیس مؤسسه، کتابخانه شخصی خود را که گویای تحقق وجودی علمی یک عالم در ظرف حداقل ۴۰ سال بود، به آنجا منتقل کردند. این کتابخانه همچنان زیر نظر و اشراف ایشان توسعه یافته و از التفات خاص جناب آقای معراجی نیز برخوردار است که بیدریغ به کتابخانه ما نظر دارند.
۵. کتابخانه مرحوم شیخ جعفر حسنی: متعلق به یکی از علمای نجف که به تهران آمده بود و منزلشان در خیابان شهدا (شکوفه) قرار داشت. کتابخانه ایشان به روی اهالی علم باز بود، کتابها را خوانده بود و بر آنها بسیار نوشته بود. این کتابخانه حدود ۳۰ هزار جلد کتاب داشت و در سالهای پایانی عمر ایشان به درخواست عدهای، با تأسیس «بنیاد فرهنگ جعفری» و مؤسسه پژوهشی حفظ شد. این مجموعه نیز دارای کتابهایی با حواشی و نکات است.
۶. کتابخانه عمومی مرحوم آیتالله حکیم در نجف: تأسیسشده در سال ۱۳۷۷ قمری که هسته اولیه آن با کتابخانه شخصی ایشان تشکیل یافت و ایشان با تخصیص مبالغی برای رشد آن اقدام نمودند.
۷. کتابخانه دارالعلم مرحوم آیتالله خوئی: که هسته اولیه آن بر اساس کتابخانههای شخصی مورداستفاده شکل گرفت.
گزارش مختصر ارائهشده بیشتر در این راستا بود که مخاطبان عزیز بدانند اقدام ارزشمند استاد دکتر بزرگ اسلامی در زمره سیره همین بزرگان و عالمان دینی قرار دارد.
دومین سخنران رضا مختاری (عضو هیئت امنای بنیاد دایرهالمعارف و رئیس مرکز کتابشناسی شیعه) بود، که به نیابت از سید محمود مرعشی در مراسم حاضر شده بود. وی گفت: نکاتی را پیرامون کتابخانه معظم آیتالله مرعشی نجفی خدمتتان عرض میکنم. سیدمحمود مرعشی به مصداقِ «مرد و کار»، تمام عمر خود را صرف این کتابخانه کرده و هیچ کار دیگری را نپذیرفتهاند؛ حتی امامت جماعت. روزی پدر بزرگوارشان به ایشان گفتند: «از جای من برو در حرم نماز بخوان»، اما ایشان دیدند که از کارهای دیگر بازمیمانند و حتی امامت جماعت را هم نپذیرفتند. سراسر عمر ایشان، از ابتدا تا کنون، صرف این کتابخانه شده است؛ چه در دوران پیش از تأسیس رسمی کتابخانه و چه پس از آن.
اگر «علت مُختصّۀ» (سبب اصلی) این کتابخانه، شخصِ مرحوم آیتالله مرعشی نجفی بودهاند، «علت مَادّی و مُبقیۀ» آن، حاج محمود مرعشی هستند که با فداکاری و کار شبانهروزی، کتابخانه را به این جایگاه رساندهاند. دستاورد این تلاشها تاکنون به این شرح است:
* انتشار ۶۶ جلد از فهرست مخطوطات کتابخانه (مجلدات قطوری که در هر جلد ۴۰۰ تا ۵۰۰ نسخه خطی معرفی شده است).
* انتشار ۵ جلد از فهرست نسخههای عکسی کتابخانه (نسخههای دیجیتال و میکروفیلمها هنوز فهرستمنتشرشدهای ندارند).
* انتشار ۱۲ جلد از فهرست کتابهای چاپی هندوستان (در حالی که تنها حدود ۳۰ جلد فهرست مربوط به کتابهای چاپی هند در این کتابخانه در دست تهیه است). هیچ کتابخانهای در ایران وجود ندارد که ۱۲ هزار نسخه کتاب چاپی هند در آن موجود باشد، اما این مجموعه چنین گنجینهای دارد و در حال فهرستشدن است.
او در ادامه افزود: نکته دیگر، ارتباط بسیار خوب این کتابخانه با مراکز علمی و کتابخانههای جهان است؛ به طوری که تا پیش از این، آقای مرعشی از هر جلد فهرستِ منتشرشده، حدود ۳۰۰ نسخه به کتابخانهها و مراکز علمی دنیا میفرستادند. بنده خود در مدینه منوره شاهد این ارتباط بودم؛ در کتابخانه «مسجدالنبی» (که سالها پیش در وسط مسجد و اکنون در سمت غرب، نزدیک بابابیبکر قرار دارد) وقتی به کتابهای شیعه مراجعه کردم، در کنار فهرست الفبایی آستان قدس و یک جلد نهجالبلاغه، «فهرست کتابخانه مرعشی» را نیز دیدم. همچنین در «کتابخانه بزرگ ملک عبدالعزیز» در غرب مسجدالنبی، مدیر کتابخانه گفت ما با کتابخانه آیتالله مرعشی ارتباط داریم و فهرست آن را در اختیار داریم. این مجموعه از معدود کتابخانههایی است که با کتابخانههای جهان ارتباط دارد و فهرست آن در کتابخانههای معتبر دنیا موجود است.
رضا مختاری در خصوص نفایس مخطوطات گفت: هدف این کتابخانه تنها دنبال کردن نسخههای هنری و گرانقیمت نبوده، بلکه «نفایس مخطوطات شیعی» مد نظر بوده است. دستخط بسیاری از علمای بزرگ شیعه در این کتابخانه نگهداری میشود؛ از جمله خطِ شیخ طوسی (متعلق به سال ۴۶۰ هجری)، علامه حلی، شهید ثانی، علامه مجلسی، شیخ بهایی، میرداماد و بسیاری از بزرگان دیگر.
او افزود: سرویسدهی کتابخانه به محققان نیز در بالاترین سطح قرار دارد و احیاناً تبلیغات سوئی که علیه آن میشود درست نیست. یکی از پرکارترین بخشهای کتابخانه، بخش «عکاسی و میکروفیلم» است که بهصورت شبانهروزی برای عکاسبرداری از نسخهها و تقدیم آنها به محققان و پژوهشگران فعالیت میکند. برخی تبلیغات منفی، ناشی از گلایه کسانی است که تاجر نسخه یا دلالِ عکسِ نسخه هستند، نه پژوهشگر واقعی؛ گاهی افرادی مراجعه میکنند و یکجا تقاضای سفارش ۵۰۰ نسخه را دارند که طبیعتاً توقع بیجایی است. سرویسدهی این کتابخانه در بخش خطی و چاپی به پژوهشگران، از بهترینهاست و اگر کتابخانه آیتالله مرعشی نبود، کارهای پژوهشیِ ناچیزی که این بنده حقیر انجام دادهام، به هیچ وجه به ثمر نمیرسید.
مختاری ادامه داد: حتی پیش از تأسیس رسمی کتابخانه نیز، آیتالله مرعشی کتابهای خود را در اختیار دیگران قرار میدادند و بسیاری از رجال و چهرههای برجسته دانشگاهی با ایشان مرتبط بودند. از جمله این بزرگان میتوان به موارد زیر اشاره کرد: مرحوم آقابزرگ تهرانی (البته اشاره به نامهای دیگری چون:) مرحوم قزوینی، مرحوم سیدمحمد مشکات، مرحوم فروزانفر، مرحوم زرینکوب، مدرس رضوی، جلالالدین همایی، محمود شهابی و مرحوم عباس اقبال آشتیانی.
مرحوم عباس اقبال در چند سال آخر عمر خود، ۶ نامه به آیتالله مرعشی نوشته است که پایان همه آنها با عبارت «ارادتمند صمیمی» امضا شده است؛ اما شروع این نامهها شایسته توجه است (تاریخها به سال شاهنشاهی و هجری شمسی است):
۱. ۱۲ بهمن ۲۵۲۵ (شاهنشاهی): شروع با عبارت «روحی فداک»
۲. ۳۰ شهریور ۱۳۲۷: «دوست علامه بزرگوارم»
۳. ۲۱ آذر ۱۳۲۷: «دوست بزرگوار ارجمندم»
۴. ۹ تیر ۱۳۲۸: «مخدوم معظم»
۵. ۵ بهمن ۱۳۲۸: «مخدوم معظم ارجمندم»
۶. ۲۰… ۱۳۲۹: «مخدوم و سرور معظم»
۷. ۳۰ مرداد ۱۳۳۰:…
۶۰ سال همنشینی با کتاب؛ حاصل عمر علمی حداد عادل کجا قرار گرفت؟
سید عباس صالحی سخنران بعدی بود، وزیر ارشاد پس از توضیحاتی درباره کتابخانه های مهم و تأثیرگذار، درباره حداد عادل گفت: مشخص است که ایشان ۶۰ تا ۷۰ سال یا بیشتر با کتاب مأنوس بودهاند و حوزههای فعالیتشان بسیار متنوع است. بنده نمیخواهم در محضر ایشان اغراق کنم و سعی میکنم ادبیاتم همیشه دور از اغراق باشد؛ اما دامنه متنوعی از علائق در ایشان وجود داشته است:
۱. حوزه فلسفه: که به تعبیری، از پای فیزیک به پای فلسفه پناه بردند. ایشان بیش از ۶۰ سال است که در این حوزه تخصصی فعالیت دارند؛ استاد دانشگاه بودهاند، در همایشهای مختلف سخنرانی کردهاند و…
۲. حوزه شعر و ادبیات: که هم به خواندن شعر تعلقخاطر دارند، هم شعر میسرایند و هم نقد شعر میکنند.
۳. حوزه زبان فارسی: تعلقات بیش از نیم قرن ایشان به حوزه زبان فارسی؛ اعم از مطالعات، تدریس، سخنرانی، مقاله و مدیریت فرهنگی در «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و غیره.
۴. حوزه ترجمه.
۵. حوزه تعلیم و تربیت و پرورش: نقشآفرینی آقای دکتر حداد عادل از سالهای ۵۷ و ۵۸ بهطور مشخص در تدوین کتابهای درسی در دهه اول انقلاب؛ از جمله کتاب «بینش دینی» در سالهای ۵۹ و ۶۰ که فراتر از یک کتاب درسی دانشآموزی و در سطح مباحثات بینابینی بود. همچنین مسئولیت در مجلات «رشد». ایشان مدتها معاون وزیر آموزش و پرورش بودند و بیش از یک دهه در این مسئولیتها حضور داشتند. اولین باری که خدمت ایشان رسیدیم، در مجموعه مجلات رشد بود که تعداد آنها به ۲۰ مجله رسیده بود و میگفتند بچههایمان اکنون به این عدد رسیدهاند. ایشان همچنین نقل میکردند که در زمان ریاستجمهوری حضرت آقا، ایشان فرموده بودند: «رشد معلم را من از اول تا آخر میخوانم.» همچنین مجلات ارزشمندی چون «رشد زبان و ادبیات فارسی» و کارهای دیگری که ایشان در حوزه پرورش داشتند و هنوز هم دارند. پیوند این حوزه با فعالیتهای همسر مکرم ایشان (سرکار خانم) که در این زمینه فعال بودند، ترکیب ویژهای در مباحث آموزشی ایجاد کرده است.
تعلقات دینی حداد عادل تنها به تبلیغات دینی محدود نبوده، بلکه تبلیغات و تعلیمات دینی را با هم پیش بردهاند. از جمله بهترین کارهای ایشان در این زمینه، ترجمه قرآن کریم و برخی ترجمههای دیگر از مصادر دینی و همچنین مقالات و کتابها در حوزه اسلامشناسی است.
۶. حوزه علوم سیاسی و سیاست: تعلقات سیاسی ایشان و خانوادهشان (از جمله وابستگیهای فامیلی) از دوران نهضت ملی دکتر مصدق، قیام ۱۵ خرداد و پس از انقلاب ادامه داشته است. در مستندی که اخیراً از سازمان صداوسیما پخش شد، به سالهای ۵۸ و ۵۹ که کشور هیجان بالای سیاسی داشت اشاره شد؛ دورهای که ایشان عضو شورای پنجنفره و سپس شورای سهنفره صداوسیما بودهاند و پس از آن نیز سه دوره نمایندگی مجلس و مسئولیتهای دیگر را بر عهده داشتند. ایشان صرفاً یک دانشمند نیستند، بلکه در حوزه سیاست نیز تعلقخاطر داشتهاند.
در مجموع، علوم انسانی در سه شاخه «دین، فلسفه، و زبان و ادبیات» سه شاخه میانرشتهای است و کسانی که در این حوزهها حرکت میکنند -یعنی فلسفه، زبان و ادبیات، و دین- با وجود تفاوت در میزان تسلط، همگی در کتابخانهی ایشان انعکاس یافتهاند.
یکی از مهمترین ابعاد، مسئولیت ایشان به عنوان ریاست «بنیاد دایرهالمعارف اسلامی» از سال ۱۳۷۳ تا کنون است. عنصر مسئولیت در یک نهاد علمی، فرد را با تعلقاتی فراتر از حوزهی تخصصی خاص درگیر میکند. دوستانی که امروز کتابخانهی ۲۵ هزار جلدی ایشان را میبینند، پشت آن یک کتابخانهی شخصی جامع را حس میکنند که با تعلقات ایشان گلچین شده است.
وی افزود: در خصوص سرنوشت کتابخانههای شخصی، پایانهای متفاوتی وجود دارد؛ برخی مانند کتابخانه ملک، به تأسیس یک نهاد جدید با پشتوانههای اقتصادی انجامیدهاند، و برخی دیگر مانند کتابخانهی حضرت آیتالله مرعشی نجفی به کتابخانه تبدیل شدند. اما نوع دوم -که دکتر حداد عادل آن را برگزیدند- اتصال کتابخانه به مراکز علمیِ موجود است؛ بهویژه جایی که بیش از ۳۰ سال عمر خود را در آن گذراندهاند (بنیاد دایرهالمعارف اسلامی). این همان کاری است که مرحوم سیدمحمد مشکات با اهدا کردن کتابهای خود به دانشگاه تهران انجام داد و هسته مرکزی کتابخانه دانشگاه تهران شد؛ یا کاری که استاد یحیی مهدوی با «دانشنامه» انجام دادند. دکتر حداد عادل برای پایانبندی این کار نیز اندیشیدهاند تا این مجموعه به محلی برای استفاده اهل علم تبدیل شود.
برای او طول عمر و توفیقات فراوان آرزومندیم. اگرچه نسبتها امروز مضاعف شده است؛ هم با شهادت و هم با اتفاقات سخت اما حماسی خانوادههای شهدای عزیز ایران… مهم این است که کاروان علم، عزت، اقتدار و استقلال ایران همچنان به راه خود ادامه دهد.
کتابخانه حداد عادل در ۹ حوزه علمی و فرهنگی منابع ارزشمندی دارد
ایرج فرجی، عضو هیئت امنای کتابخانه حداد عادل گفت: ابتدا قصد داشتم ویژگیهای کتابخانه دکتر حداد عادل را به تفصیل بیان کنم و در مقدمه آن نیز به تاریخچه کتابخانههای شخصی در تمدن اسلامی بپردازم؛ اما از آنجا که آن مقدمه بسیار مبسوط و طولانی شد، از ذکر آن صرفنظر میکنم و از این فرصت برای معرفی علم کتابداری و اطلاعرسانی استفاده میکنم.
وی افزود: علم کتابداری و دانششناسی -که در واقع هر دو یک حقیقتاند و به تعبیری «باده کهنی را در جام نو ریختهاند» – شامل چهار رکن یا پارادایم کلان است:
۱. مجموعهسازی: هر کتابخانهای که بخواهد برپا شود، ناگزیر از فراهمآوری منابع اطلاعاتی است و ارزش اولیه کتابخانهها به همین مجموعههاست.
۲. سازماندهی و فهرستنویسی: اگر کوهی از منابع کمنظیر هم فراهم شود، تا زمانی که نظم و سامانی نداشته باشد، دسترسی به آن دشوار خواهد بود.
۳. اطلاعرسانی: همانچیزی که معمولاً در پیشخوان امانت کتابخانهها شناخته میشود و هدف از گردآوری و سازماندهی مجموعهها را محقق میسازد.
۴. مدیریت: مانند هر سازمان و نهادی، نیازمند مدیریت است. به قول کتابدار بزرگ هندی (رانگاناتان)، کتابخانه «انداموارهای زنده و پویاست» و همواره باید برای آن برنامهریزی و سیاستگذاری شود.
او ادامه داد: خدا را شکر، کتابخانه آقای دکتر حداد عادل در هر چهار حوزه تدبیر شده و انشاءالله خواهید دید که در آینده، یکی از کتابخانههای بزرگ این مرز و بوم در تاریخِ هزاران ساله خواهد شد.
او با برشمردن ویژگیهای کتابخانه دکتر حداد عادل گفت: کتابخانه شخصی دکتر حداد عادل از یک صندوقخانه کوچک خانوادگی و مجموعهای از عیدیهای نوجوانی که صرف خرید کتاب شد آغاز گردید و پس از گذشت ۷۰ سال، اکنون به یک نهاد و سازمان بزرگ فرهنگی با بالغ بر **۲۵ هزار جلد** کتاب و مجله بدل شده است.
وی سپس به بیان دامنه موضوعی کتابهای موجود در این مجموعه پرداخت و افزود:
۱. حوزه فلسفه: شامل منطق، فلسفه نظری، اخلاق، کلام و الهیات. این کتابخانه بهویژه در حوزه «کانتپژوهی» که تخصص اصلی دکتر حداد است، بسیار غنی است و مجموعه کمنظیری از آثار درباره فلسفه کانت به زبانهای انگلیسی و فارسی (از جمله ترجمههای متعدد از «نقد عقل محض» به زبانهای انگلیسی، فرانسوی، عربی، روسی و فارسی) در آن یافت میشود.
۲. حوزه دین: شامل اماتِ کتب علوم اسلامی، قرآن و علوم قرآنی، نهجالبلاغه، زندگانی پیامبر (ص) و معصومین (ع)، فقه و حقوق اسلامی، کلام، عرفان اسلامی و ادیان دیگر. قرآنهای نفیس به لحاظ خط، خوشنویسی، نفاقت و کیفیت چاپ؛ ترجمههای کهن و معاصر قرآن؛ تحقیقات علوم قرآنی؛ تفاسیر قدیم و جدید؛ تجوید و قرائت؛ شأن نزول و تاریخ قرآن؛ و آثار متنابه در حوزه معارف دینی و تصوف.
۳. حوزه تاریخ، علوم وابسته و جغرافیا: کتابهای کلاسیک تاریخ ایران، تاریخ معاصر (قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی)، خاطرات و یادداشتهای روزانه بزرگان در ۲۰۰ سال گذشته، و منابع ایرانشناسی و تاریخ و جغرافیای شهرهای ایران.
۴. حوزه علوم اجتماعی: شامل جامعهشناسی، ارتباطات، مردمشناسی، علوم سیاسی (نظریه سیاسی، حکومت، نهادها و روابط بینالملل) و مجموعهای از کتابهای موضوع مارکسیسم و کمونیسم (یادگار سالهایی که این مباحث مسائل روز جامعه بود).
۵. حوزه آموزش و پرورش: بهویژه نظریه و کاربرد آموزش و پرورش و ابعاد مختلف آن.
۶. حوزه هنر: منابع مباحث نظری، نمونه آثار هنرمندان و کتابهای هنری نفیس.
۷. حوزه زبان و ادبیات فارسی: این بخش، مهمترین و ممتازترین بخش کتابخانه است؛ شامل تاریخ ادبیات، متون کلاسیک فارسی با تصحیحات معتبر و گوناگون. حوزههای تخصصیتر آن شامل فردوسی و شاهنامهپژوهی، سعدیپژوهی، مولانا و مثنویپژوهی، و حافظپژوهی است.
۸. حوزه علوم محض و کاربردی: آثار نجوم، فیزیک، ریاضی، طب سنتی، تاریخ پزشکی در اسلام و بهطور کلی تاریخ علم.
۹. کتابهای مرجع فرهنگهای تکزبانه و چندزبانه، دانشنامههای عمومی و تخصصی (مانند دوره کامل دانشنامه جهان اسلام، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه زبان فارسی و…).
او ادامه داد: علاوه بر این دستهبندیها، مجموعههای خاص و کمنظیر دیگری نیز در این کتابخانه موجود است:
* مجموعه کامل آثار آکادمی «سهیل» در پاکستان (بازچاپ آثار کلاسیک اسلامشناسان و اقبالشناسان جهان به زبان انگلیسی).
* مجموعه نسبتاً کامل انتشارات مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن (به سرپرستی فرهاد دفتری).
* مجموعه جهانی کتابهای مصور در معرفی کشورهای جهان (چندین صد مجلد منتشرشده توسط نهادهای معتبر جهانی).
* مجموعه کمیاب ایرانشناسی (بازچاپ ۵۰ کتاب مهم درباره فرهنگ و تاریخ ایران زیر نظر مجید رهنما و ویراستاری محمد مقدم).
* کتابهای فارسی منتشرشده در خارج از ایران (بهویژه هند، پاکستان و تاجیکستان).
* آثار ناشران بزرگ ایران (نظیر انتشارات سخن، میراث مکتوب، بنیاد دکتر محمود افشار، اساطیر، مدرسه، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی و بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی).
او گفت: این مجموعه کتابخانه بزرگ که حاصل هفت دهه گردآوری کتابهای خوب است، امروز به عنوان یک «گنجینه ملی» در اختیار یک نهاد پژوهشی قرار گرفته تا به مردم این مرز و بوم خدمت کند.
وی در پایان افزود: بنده تأسیس کتابخانه را به درختکاری تشبیه میکنم؛ همانقدر ضروری، مفید، انسانی و زندگیبخش. کسی که کتابخانه درست میکند، مانند کسی است که درختی مینشاند تا هم خودش و هم نسلهای پس از او هزاران سال از سایه و میوه آن بهرهمند شوند. درخت را برای سایهاش میکاریم و کتابخانه را برای روشناییاش؛ روشنایی که نه با گذشت زمان کمفروغ میشود و نه با تقسیم شدن میان مردم از میان میرود، بلکه هرچه بیشتر در دسترس قرار گیرد، گستردهتر و پربارتر خواهد شد.
آرزوی من این است که این کتابخانه نیز همچون درختی ریشهدار در خاک فرهنگ این سرزمین استوار بماند و شاخسارهای آن برای نسلهای بسیار دور، سایهگسترِ ذهنها و جانهای تشنه دانایی باشد.
یادداشتهای حاشیه کتابها هم در کتابخانه حداد عادل حفظ میشوند
در ادامه سید عرب به ارائه گزارش رسمی از روند آمادهسازی و انتقال کتابخانه پرداخت و گفت: گزارش بسیار مختصری از روند انتقال مجموعه نفیس و اهداییِ استاد گرامی، جناب آقای دکتر حداد عادل به «بنیاد دایرهالمعارف اسلامی» به عرض میرسد. ما کار تحویل گرفتن این مجموعه را از ۱۴ مردادماه آغاز کردیم که شامل ۵۰۰۰ نشریه و ۲۰ هزار جلد کتاب در کارتنها بود. با خرید و نصب نرمافزار «پاسارگاد» و آغاز به همکاریِ جناب آقای آهنگر و همکارانشان (که در این جلسه حضور دارند و از ایشان تشکر میکنیم) و همچنین همکاران کتابخانه بنیاد به سرپرستی خانم نوعی و همکارانشان، فرآیند مهرزدن، ثبت، فهرستنویسی و آمادهسازی این مجموعه آغاز شد و در چند روز گذشته، کتابها به محل جدید کتابخانه که امروز خواهید دید، منتقل شد.
ساعت کاری کتابخانه از شنبه، همهروزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۹ شب دایر خواهد بود. همکاران من بر روی دیوارهای این تالار، «رمزینه» (بارکد/QR Code) نصب کردهاند؛ دوستان عزیزی که مایل به عضویت در این کتابخانه هستند، میتوانند با اسکن آن، شرایط ثبتنام را مشاهده کنند. حدود ۸۰۰ عنوان کتاب نفیس در این مجموعه وجود دارد که آنها را به طور جداگانه به نمایش گذاشتهایم و خواهید دید. کتابخانه دارای دو بخش اختصاصی است:
۱. بخش دستنوشتههای حداد عادل: در واقع حاشیهنویسیهایی است که ایشان بر کتابهای مطالعهشده نگاشتهاند. این کتابها به طور مجزا مشخص شدهاند و انشاءالله بعدها به صورت مستقل و زیر نظر خود ایشان منتشر خواهند شد.
۲. بخش آثار قلمی او: شامل مجموعهای از آثار منتشرشدهی جناب آقای دکتر حداد عادل و همچنین کتابهای گردآوریشده توسط ایشان.
موضوعات این مجموعه بسیار متنوع و پربسامد است؛ از جمله در حوزههای **فلسفه** (فلسفه اسلامی و فلسفه غرب)، **تاریخ** (با تمرکز بر تاریخ معاصر)، و ادبیات (شامل ادبیات کهن فارسی و ادبیات معاصر و جدید). در بخش ادبیات، منابع بسیار نفیسی در حوزه مطالعات مربوط به فردوسی، حافظ، سعدی و مولانا وجود دارد؛ به طوری که تقریباً منبع مهمی در این موضوعات نیست که در این کتابخانه یافت نشود. انشاءالله از روز شنبه کتابخانه دایر خواهد بود و علاقهمندان میتوانند به آن مراجعه کنند.
حداد عادل عضو پیوسته آکادمی علوم تاجیکستان شد
در ادامه برنامه سفیر جمهوری تاجیکستان، نظام الدین زاهدی به ایراد سخنانی کوتاه پرداخت و گفت: پیش از همه میخواهم هفته کتاب و کتابخوانی را به شما تبریک و تهنیت عرض کنم. آگاه هستید که مردم ایرانزمین همواره اهل کتاب، کتابدار، کتابنویس و کتابخوان بودهاند؛ بزرگان ما دانشپژوه بودند و جز نوشتن کتاب، تأسیس کتابخانهها و گذاشتن این آثار در خدمت علاقهمندان، کار دیگری نداشتند. استاد حداد عادل از پیروان راستین و ادامهدهندگان واقعی راه آن بزرگان هستند و من با استفاده از این فرصت، افتتاح کتابخانهشان را صمیمانه تبریک و تهنیت میگویم.
وی افزود: در آستانه جشن ۳۵ سالگی استقلال جمهوری تاجیکستان، آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان با در نظر داشتن سهم بزرگ استاد بزرگوار، دکتر حداد عادل، در رشد علم، ادب و فرهنگ ایران و ایرانزمین، و با توجه به نقش برجسته ایشان در توسعه همکاریهای علمی، ادبی و فرهنگی میان ایران و تاجیکستان، ایشان را به عنوان عضو پیوسته آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان پذیرفته است.
او ادامه داد: سعادت بزرگی نصیب من گشته است که سند عضویت استاد را شخصاً به ایشان تقدیم کنم؛ این وظیفهای بسیار پرشرف است و من آن را با کمال میل انجام میدهم.
زاهدی گفت: همچنین میخواهم اعلام کنم که به همین مناسبت، در تاجیکستان نیز کتابی از آثار استاد با عنوان **«گل یاس»** (مجموعهای از اشعار استاد، به عنوان کتاب سوم ایشان) در همین آبانماه به چاپ رسیده است که آن را نیز به ایشان تقدیم خواهم کرد.
وی افزود: با استمداد از سعدی بزرگوار دعا میکنم که:
«ای بلنداختر، خدایت عمر جاویدان دهاد / آنچه پیروزی و بهروزی در آن است، آن دهاد.»
این حکمِ رئیس آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان و مصوبه شورای آکادمی درباره عضویت پیوسته جناب آقای استاد حداد عادل در آکادمی علوم تاجیکستان است؛ این هم «شهادتنامه» (گواهی) عضویت استاد، و این هم نشان عضویت ایشان در آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان است. این کتاب نیز همان اثری است که به چاپ رسیده و نمونههایی از آن را با خود آوردهام که به استاد هدیه میکنم.

کتاب امروز کالای لوکس شده است؛ میخواهم کتابخانهام در دسترس مردم باشد
در پایان حداد عادل در سخنانی به شکلگیری این کتابخانه و دلایل اهدای آن به بنیاد دایرهالمعارف اسلامی پرداخت و به قرائت نامه ای که در زمان تصمیم گیری به رهبری شهید نوشته شده بود پرداخت.
غلامعلی حداد عادل در ادامه سخنان خود اظهار کرد: من و آقای ایرج فرجی اعضای این هیئتمدیره هستیم. هر فردی که عضو هیئتمدیره است، از هماکنون فردی را برای آینده بهعنوان جانشین خود انتخاب کرده است تا پس از او، آن فرد جانشینش شود و استمرار ماهوی این کتابخانه از لحاظ مدیریتی حفظ شود.
وی درباره اهداف خود از اهدای این کتابخانه به بنیاد دایرهالمعارف اسلامی گفت: یکی از اهدافم این است که مکانی برای مطالعه اهل علم ایجاد شود و بهویژه یادداشتهایی که در چند صد جلد کتاب خواندهام، محفوظ بماند و نویسندگان و پژوهشگران بتوانند از آنها استفاده کنند.
حداد عادل افزود: برای نمونه، در همین ماههای اخیر و در طول یک سال گذشته، در حال خواندن دورهای چهار یا پنججلدی از خاطرات یکی از مسئولان سیاسی صد سال قبل هستم. در حاشیه این مجموعه پنججلدی، حدود هزار یادداشت نوشتهام؛ یعنی تمام مطالبی را که در آن خاطرات برای مورخان و تعلیمدهندگان این دوره از تاریخ سیاسی معاصر ایران مفید بوده، مشخص کردهام، برای آنها کلیدواژه و کلیدجمله انتخاب کردهام، شماره صفحه دادهام و این اطلاعات را در ابتدای کتاب نوشتهام.
وی ادامه داد: از این قبیل کتابها در این کتابخانه بسیار وجود دارد و ما طرح مفصلی داریم تا این یادداشتها نیز به شکلی در اختیار عموم قرار گیرد و در فضای مجازی منتشر شود.
دکتر حداد عادل با اشاره به وضعیت کتاب و کتابخوانی در کشور گفت: میخواستم کار دیگری نیز انجام داده باشم؛ بهویژه در این روزگار گرامی کتاب، لازم میدانم در حضور وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی عرض کنم که با توجه به اتفاقاتی که رخ داده و مشکلاتی که برای کشور پدید آمده است، امروز کتاب، به تعبیر خودمانی، به یک کالای لوکس تبدیل شده است. خانوادههای معمولی با حقوق کارمندی و مانند آن، دیگر نمیتوانند کتاب بخرند.
وی افزود: بنابراین، چه در این شرایط و چه در هر شرایط دیگری، وجود کتابخانههای عمومی میتواند کمکی به معاش و معیشت اهل علم باشد؛ کسانی که توان خرید کتاب ندارند، میتوانند به کتابخانه بیایند و کتاب بخوانند. به همین جهت قصد دارم تا آنجا که در توانم هست، این کتابخانه را توسعه دهم تا بار خرید کتاب از دوش دانشجو، معلم و محقق برداشته شود.
دکتر حداد عادل هدف دیگر خود را ارائه الگویی از یک کتابخانه عنوان کرد و گفت: مقصود دیگری نیز داشتم و آن این بود که الگویی از کتابخانهای را که۷۰ سال برای آن زحمت کشیده شده و سپس به ملت و مردم اهدا شده است، ارائه کنم. اعتقاد من همیشه این بوده است که برای ترویج کار خوب، به جای حرف زدن، بهتر است یک نمونه ایجاد کنیم و بعد بگوییم این نمونه سخن بگوید.
وی ادامه داد: به تعبیر شاعر:
«گفت وصف قد و بالای تو هرگز نتوان گفتجز آنکه قد افرازی و گویم که چنین است»
باید یک کار خوب را محقق و مجسم کرد. من فکر کردم اگر این کتابخانه تأسیس شود و به جامعه معرفی گردد، چهبسا بسیاری از استادان دانشگاه تصمیم بگیرند در زمان حیات خود، کتابهایشان را به کتابخانههای عمومی اهدا کنند یا کتابخانهای تأسیس کنند تا کتابهایشان ضایع نشود.
دکتر حداد عادل در ادامه به نوشتهای درباره کتاب و کتابخانه اشاره کرد و گفت: متنی نیز درباره کتابخانه نوشتهام. دستخط مقام معظم رهبری در این کتابخانه قاب شده و نصب شده است. دوستانی که در تأسیس این کتابخانه زحمت میکشیدند، به من گفتند که خود شما نیز چیزی بنویسید تا در اینجا موجود باشد. چند سطر نوشتهام که با خواندن آن، عرایضم را خاتمه میدهم:
«کتاب دریچهای است گشوده به باغ سبز آگاهی و راهی است کشیده به سوی بهشت دانایی؛ آموزگاری خاموش است و مشاوری امین. کتابخانه به حقیقت آیینخانهای است که از هر زاویه آن، نور اندیشهای جان را روشن میسازد. به مدد کتاب و کتابخانه است که میتوانیم از اندیشه و دانش و بینش و عواطف و احساسات گذشتگان و معاصران مطلع شویم و چشمانداز معرفت خویش را وسعت بخشیم.
خدا را شکر میکنم که توفیق یافتم کتابخانه شخصی خود را، که حاصل سعی و علاقه۷۰ سالهام در مطالعه و گردآوری و نگهداری کتابهای آن است، به بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، که بر بنیانگذار شهید آن هزاران درود باد، اهدا کنم و از خود برای آیندگان یادگاری به جای نهم.
من شب و روز با کتابهای خود زندگی کردهام و با آنها بودهام و تکتک آنها را عزیز میداشتهام. امیدوارم کسانی که در آینده عهدهدار اداره این کتابخانه خواهند بود نیز از این مجموعه نگهداری و نگهبانی کنند و بر کمّ و کیف آن بیفزایند و همه این منابع را در دسترس طالبان علم و جویندگان حقیقت قرار دهند.
برای مردم ایران، که خود را با آنان میدانم، از خداوند کریم دانایی و سربلندی مسئلت میکنم و امیدوارم این هدیه مختصر را از این کمترین خادم خود بپذیرند.