گذرانِ زندگی با حق‌الزحمه تصویرگری، مانع بروز خلاقیت می‌شود
گروه فرهنگ و ادب، خبرگزاری مهر، فاطمه نعمتی: گاهی یک تصویر، هزارویک کلمه نگفته در دل خود دارد و ما را به سفری بی‌مرز میان رنگ و خیال میبرد. در هفته تصویرگری ۱۴۰۵، به‌سراغ تصویرگری رفته‌ایم که برای کودکان ایرانی تصویر می‌سازد و نگاه داوران و جوایز جهانی را نیز به خود جلب می‌کند.
سمیه محمدی، تصویرگر کتاب متولد سال ۱۳۶۴ در تهران است. او برای تعدادی از آثارش برگزیده قاره‌ای و جهانی شده است همچون: تصویرگر برگزیده نمایشگاه تصویرگری بولونیا برای کتاب «والی»/ ایتالیا ۲۰۲۵، برگزیده جشنواره آسیایی محتوای کودک/ سنگاپور ۲۰۲۴ برای کتاب «والی»، برگزیده فهرست نهایی بولونیا/ ایتالیا ۲۰۲۴ برای کتاب «اسب سیاه»، برگزیده قلم طلایی برای کتاب «وقتی بابا فیل شد»/ بلگراد ۲۰۲۴، برگزیده نمایشگاه بین‌المللی “Image of the Book” مسکو ۲۰۲۵.
محمدی با طرح و نقش و رنگ به کلمات انرژی بیشتری می‌بخشد تا آسان‌تر بر ذهن و روح کودکان اثر بگذارند. در این گفت‌وگو به بررسی و ارزیابی بعضی مسائل و دغدغه‌های دنیای تصویرگری پرداخته‌ایم. این مطلب را می‌توانید در ادامه بخوانید:
برای شما «مرز میان تصویرسازی وفادار به متن» و «آفرینش یک خرده‌روایت مستقل در تصویر» کجاست؟ شما در کارهایتان چقدر به متن اجازه می‌دهید دست‌وپای تصویر را ببندد و کجا تصویر حرفی را می‌زند که متن جرئت نکرده بگوید؟
این مرز تا جایی است که متن به‌خوبی روایت شود؛ چراکه هدف اول تصویرگری کتاب، روایت کردن داستان، قصه و به‌طور کلی، متن پیشِ رو است. پس نمی‌توان صرفا برای جذابیت بیشتر تصویر، این مهم را نادیده گرفت؛ اما در کنار این رسالت، تصویرگر می‌تواند با قدرت خیال و بازیگوشی‌های تصویری که بسیار مورد پسند مخاطب کودک و خردسال است، خرده‌روایت‌هایی را به کار بیفزاید. در این صورت، کودک خود خیال‌پردازی می‌کند و قصه‌گو می‌شود.
کودکان جزئیاتی را در تصویر می‌بینند که بزرگ‌سالان به‌راحتی از آن می‌گذرند. چطور فضای خالیِ میان کلماتِ نویسنده را پر می‌کنید تا تصویر برای کودک به یک «متن ثانویه و کشف‌شدنی» تبدیل شود؟
همان‌طور که در جواب سؤال اول گفتم، بازیگوشی‌های تصویری برای کودکان بسیار جذاب است. کودک از سرک‌کشیدن در لایه‌های زیرین تصویر به شعف می‌آید. وقتی تصویرگر، جزئیاتی را که در نگاه اول به چشم نمی‌آیند به کار اضافه می‌کند، کودک این شیطنت را می‌فهمد و از جست‌وجو و کشف لابه‌لای تصاویر ذوق‌زده می‌شود. بعضاً کودکانی را دیده‌ام که بارها و بارها تصاویر یک کتاب را نگاه می‌کنند و هر بار به‌دنبال کشف یک چیز تازه در تصویر هستند و البته، این هنر آن تصویرگر بوده که مخاطب را به‌خوبی شناخته و برایش این بستر را فراهم کرده است.
در نشر ایران به نظر می‌رسد تعامل بین نویسنده و تصویرگر کم است یا اصلا وجود ندارد. آیا خواسته شما به‌عنوان تصویرگر این است که این تعامل وجود داشته باشد یا نظرات نویسنده بیشتر دردسرساز می‌شود؟ تجربه‌ای در این زمینه دارید؟ چگونه به یک زبان مشترک می‌رسید؟
اگر بخواهم صرفا از تجربه خودم بگویم، جوابم این است که بله! در تمام سال‌هایی که به این حرفه مشغولم کمتر پیش آمده که قبل از تصویرگری کتاب با نویسنده گفت‌وگویی داشته باشم و البته، در معدود دفعاتی که این شرایط فراهم شده، تعامل با نویسنده دو وجه متفاوت داشته است. در مورد اول، نویسنده تأثیر چندانی در بهبود روند کار نداشته است و حتی گاهی پیش آمده که توصیه‌های نویسنده، مانعی برای خیال‌پردازی بوده است. در این صورت رسیدن به یک زبان مشترک معمولا زمان‌بر می‌شود یا اصلا اتفاق نمی‌افتد که خب ممکن است داستان به شخص دیگری سپرده شود. در وجه دوم، تجربه متفاوتی رقم خورده است. نویسندگانی بوده‌اند که پیشنهادهای خودشان را ارائه کرده و در نهایت ریش و قیچی را به دست من به‌عنوان تصویرگر داده‌اند. مطلوب من در این مسیر، تعامل و گفت‌وگو با نویسنده قبل از شروع کار است. شنیدن دغدغه‌ها و پیشنهادهای نویسنده بعضاً مسیر تازه‌ای در ذهن تصویرگر باز می‌کند؛ اما ترجیح می‌دهم این تعامل به همین‌جا ختم شود و در طول راه، استقلال فکری داشته باشم و باقی مسیر را با مدیر هنری پیش ببرم.
درباره تعامل با مخاطب کودک برایمان بگویید. مثلا کودک امروز از نخستین ماه‌های زندگی با صفحات لمسی، انیمیشن‌های پرسرعت و جریان مداوم تصویر احاطه شده. کتاب تصویری چطور می‌تواند در برابر این بمباران بصری بایستد؟
اگر بخواهم رک‌وپوست‌کنده بگویم، من به‌عنوان مادر، حتما باید کودکم را از غرق‌شدن در تمام فضاهای مجازی اعم از تلویزیون، بازی رایانه‌ای، تلفن همراه و حتی کتاب حفظ کنم. بله! از نظر من کتاب هم به‌نوعی فضای مجازی محسوب می‌شود و حتی غرق‌شدن در کتاب هم، چندان به نفع کودک نیست. روی هم رفته، اگر کتاب را عنصری مستقل از فضای مجازی بدانیم، فکر می‌کنم قرار نیست در برابر این فضا بایستد و اصلا زورش هم نمی‌رسد. این هنر مادر و پدر است که اول خودشان غرق در تلفن همراه و تلویزیون نباشند و در قدم بعدی، در حد امکان، این‌ها را برای کودک محدود کنند. کودکی که در چنین بستری رشد می‌کند و بعضاً پدر و مادر را مشغول مطالعه می‌بیند خواه‌ناخواه به آن علاقه‌مند می‌شود؛ اما در دنیای امروزی، معمولا عکس این اتفاق می‌افتاد. مادر و پدر، هر دو غرق گوشی هستند و دل‌شان می‌خواهد کودک کتاب‌خوان باشد. او را به هر ترفندی به‌سمت کتاب سوق می‌دهند اما این بیشتر کودک را دل‌زده می‌کند. پس در این مسیر، اول پدر و مادر راه را باز می‌کنند و در ادامه تازه، کار نویسنده و تصویرگر شروع می‌شود.
بزرگ‌ترین مانع خلاقیت یک تصویرگر در بازار فعلی چیست؟ سلیقه ناشران، سلیقه پدر و مادرها یا دغدغه‌های ممیزی و چاپ؟
بگذارید این سؤال را این‌طور جواب بدهم: فرض کنید یک تصویرگر با حق‌الزحمه تصویرگری می‌خواهد یک زندگی را اداره کند. پس باید هر چه بیشتر سفارش بگیرد. در این مسیر، تصویرگر فرصت کافی برای فکر کردن درباره یک متن و آزمون و خطا ندارد و معمولا به اولین اتودها رضایت می‌دهد. حالا شما بگویید! آیا این روند، مجالی برای بروز خلاقیت فراهم می‌کند؟ مورد دیگر متن‌های ضعیف و تک‌بعدی است. داستانی که خلاقانه نیست و تنها می‌خواهد نصیحت کند و یک چیزی به کودک یاد بدهد، عموما راه را برای بروز خلاقیت در تصویرگر می‌بندد. گرچه مواردی هستند که تصویرگر توانسته با هنر خود، یک داستان دم‌دستی را به گونه‌ای تصویر کند که از قضا، به متن هم کمک کرده و آن را ارتقا بخشیده و در نهایت یک کتاب شسته‌رفته و جذاب تولید شده است؛ اما من به‌شخصه، به‌ندرت چنین کتاب‌هایی را دیده‌ام و باید بگویم، تصویرگر کاربلد، معمولا داستانی را که ضعیف باشد اصلا نمی‌پذیرد، مگر به ناچار!
چقدر فاصله میانِ اثر نهایی شما روی میز کار و نسخه نهایی چاپ‌شده روی کاغذ ناشر وجود دارد؟ آیا بحران کاغذ و چاپ به هویت بصری کتاب‌های ما ضربه زده است؟ ارزیابی شما چیست؟
من به‌عنوان تصویرگری که با مطرح‌ترین ناشران داخلی همکاری داشته‌ام باید بگویم، موارد زیادی بوده که بعد از دیدن کتاب، تمام ذوق و اشتیاقم برای آن کتاب از بین رفته. خیلی وقت‌ها پیش آمده که چاپ ضعیف و رنگ‌های کدر، کاغذ نامرغوب و در نهایت گرافیک نامطلوب، موجب شده تصاویری که روزها برایشان زحمت کشیده‌ام اصلا به چشم نیایند و از انصاف نگذریم که عکس این هم اتفاق افتاده و بعضاً پیش آمده که در کتاب چاپ‌شده آن‌قدر همه‌چیز جفت‌وجور بوده که بعد از دیدن تصاویرم در کتاب، به وجد آمده‌ام.
