فارسی در هند فقط زبان شعر نبود
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، نشست تخصصی «جلوه‌های زبان فارسی در آثار تاریخی هند» با سخنرانی قهرمان سلیمانی، مرتضی رضوانفر، سفیر هند در ایران و کاظم شریف کاظمی مسئول میز هند در وزارت امور خارجه، و با حضور احسان الله شکراللهی، هومن یوسفدهی، رضا شهرابی و جمعی از علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران و هند صبح روز چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵ در تالار محدث واقع در بخش ایران‌شناسی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
این نشست که دوازدهمین برنامه از سلسله نشست‌های «روزهای ایران‌شناسی» بود، با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و سپس پخش سرود ملی ایران و هند آغاز شد و در ادامه، پس از خواندن ابیاتی چند از طالب آملی مجری با اشاره به این بیت‌ها، افزود که فارسی در هند تنها یک زبان شعر و ادب نبوده، بلکه زبان دانش، حکمت، تاریخ، سیاست، عرفان و معرفت و آینه‌ای بوده است که در آن، جان و جهان مردمان آن سرزمین بازتاب یافته است. زبان فارسی در هند به مهمانی نرفته بود که پس از چندی بار سفر ببندد؛ بلکه خانه کرد، ریشه دوانید و چنان با فرهنگ و خاطره تاریخی آن دیار درآمیخت که آثار آن را می‌توان در دیوار شاعران، دفتر دبیران، تذکره‌ها، تاریخ‌نامه‌ها، کتیبه‌ها و نسخه‌های خطی آن دیار بازجست. وی سپس از قهرمان سلیمانی به عنوان نخستین سخنران دعوت کرد.
سرشت و کارکرد زبان فارسی در هند
قهرمان سلیمانی در سخنان خود نخست به دو تصویر متمایز از هند در ادبیات فارسی پرداخت و با طرح چشم‌انداز تاریخی حضور هند در ادب فارسی، به تحلیل دو دوره کاملاً متمایز پرداخت: تصویر نخست (عصر اسطوره‌ها تا حمله محمود غزنوی) این دوره که به گفته سلیمانی متن تیپیکال و نماینده آن «شاهنامه فردوسی» است، تصویری بسیار روشن، الهام‌بخش، خردمندانه و خلاق از هند ارائه می‌دهد. در شاهنامه، هند نمونه تمام‌عیار حکمت، خردمندی، ملت برگزیده و رفیقی قابل اعتنا و کنشگری فرهنگی مؤثر است. حتی در داستان آوردن شطرنج و نرد که نمونه‌ای از منازعه ایران و هند است، زبان منازعه نه با شمشیر، بلکه با هوشمندی، فهم فلسفی و رویکرد خردمندانه رقم می‌خورد.
تصویر دوم (پس از حمله محمود غزنوی) دوره‌ای است که با فجایع، آدم‌کشی‌ها و غارت‌های محمود غزنوی آغاز شد؛ لشکرکشی‌هایی که فراتر از یک پیروزی ظفرمندانه، تصویری تحقیرشده و شکست‌خورده از یک ملت را در آثار برخی بزرگان (همچون گلستان سعدی) بازتاب داد و نشان داد چگونه لشکرکشی فاتحان می‌تواند یک ملت را از یک قله رفیع فرهنگی پایین بکشد. مقایسه میان شاهنامه و گلستان سعدی در فاصله قرن چهارم تا هفتم، گویای این دگرگونی است.
نگاه واقع‌گرایانه در برابر رویکرد نوستالژیک
دبیر بنیاد سعدی با اشاره به تجربیات حضور خود در هند، ادامه داد: که هرچند زبان فارسی در ذهن ما ایرانیان بار عاطفی و نوستالژیک عمیقی دارد، اما در روزگار کنونی و در مناسبات منطقه‌ای، نیازمند اتخاذ یک نگاه کاملاً واقع‌گرایانه به مصالح و روابط دو کشور هستیم. نگاه صرفاً نوستالژیک، معرفتی به دست می‌دهد که در جهان امروز کارآمد نیست. وی با اشاره به تعدد زبانی در هندِ امروز (وجود ۲۲ زبان رسمی و شناخت زبان فارسی به عنوان یکی از ۱۰ زبان کلاسیک در نظام آموزشی و سند ۲۰۲۰ توسعه آموزش و پرورش این کشور) یادآور شد که برخلاف گذشته که فارسی زبان میانجی شمال و جنوب و شرق و غرب شبه‌قاره بود، امروز بافت زبانی هند متفاوت است و تعامل با این حوزه نیازمند درک دقیق و واقعی از شرایط جاری است.
تعامل متقابل فرهنگی و خدمات متقابل ایران و هند
سلیمانی در بخش پایانی سخنانش زبان فارسی را بزرگ‌ترین هدیه فرهنگ ایران‌زمین به جامعه بشری خواند که ارزش‌ها، اخلاقیات و پیچیده‌ترین مفاهیم علمی را منتقل کرده است. وی سبک هندی را پرمایه‌ترین سبک شعر فارسی به لحاظ میزان خلاقیت و آفرینش دانست.
وی از سوی دیگر، این تعامل را یک معامله پایاپای فرهنگی توصیف کرد و افزود: فرهنگ هند نیز از این پیوند به شدت منتفع شد. هند به عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری، برای عبور از مرزهای خود و جهانی شدن، به یک «معبر» نیاز داشت و این معبر توسط زبان فارسی و فرهنگ ایرانی فراهم شد. آثار بزرگی چون رامایانا، ماهابهارات و متونی چون کلیله و دمنه (که از طریق ترجمه‌های فارسی به عربی و سپس به فرهنگ اروپا راه یافتند) از رهگذر زبان فارسی جهانی شدند و این پل ارتباطی، نقش هند را در اقلیم‌های فرهنگی جهان تثبیت کرد.
جستجوی کتیبه‌ها و میراث مادی مشترک ایران و هند، و رویکردی نوین
در بخش دوم نشست و پس از تقدیر از سخنان قهرمان سلیمانی، دبیر جلسه با اشاره به پیشینه دیرینه روابط ایران و هند فراتر از دوره اسلامی -و به نقل از جواهرلال نهرو که هند را سرزمین هزار دستار، رفتار و گفتار می‌داند که با وجود این تنوع از وحدت درونی برخوردار است- از مرتضی رضوانفر عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی، دعوت کرد تا سخنرانی خود را با موضوع جستجوی کتیبه‌ها و میراث مادی مشترک آغاز کند.
رضوانفر سخنان خود را با خوش‌آمدگویی به سفیر هند، پژوهشگران و مسئولان حاضر آغاز کرد و با اشاره به گفتگوهای پیشین خود با رایزن فرهنگی هند بلگرام شکلا در خصوص ضرورت مستندسازی کتیبه‌های فارسی در هند، بر تفاوت کار خود با پژوهش‌های آکادمیک محض تأکید نمود.
او گفت: که تاکنون حدود ۱۵ هزار کتیبه فارسی و عربی در هند شناسایی و مستندسازی شده است که روند دیجیتال‌سازی آن‌ها در جریان است. تفاوت شیوه من این است که کتیبه‌ها را وارد زندگی روزمره مردم می‌کنم؛ یعنی از طریق نشر مجازی و گسترده تصاویر و تحلیل‌های هنری و زیبایی‌شناختی (با بازدیدی بیش از صد هزار بار در فضای مجازی)، بستر را برای شکل‌گیری گردشگری هنری، تاریخی، باستان‌شناسی و معماری فراهم آورده و از این رهگذر برای تقویت دیپلماسی فرهنگی و بازشناسی ریشه‌های مشترک تلاش می‌کنم.
وی تاکید کرداین کار با همکاری سفارت هند و صدور ویزای چندماهه، برای پژوهش‌های میدانی وی در اسفندماه سال گذشته در شهرهای مختلف هند انجام شده است.
مفاخر مدفون در هند و ظرفیت‌های آرامستان‌ها
رضوانفر یکی از مأموریت‌های محوله به خود را، شناسایی مفاخر مدفون ایرانی در خارج از مرزها برای تشکیل موزه مشاهیر عنوان کرد و با اشاره به حضور چشمگیر مفاخر و مهاجران ایرانی در آرامستان‌ها و مجتمع‌های مذهبی و فرهنگی هند (از شمال و مرکز تا دکن و حیدرآباد)، گفت: که سنگ‌مزارهای این آرامستان‌ها گنجینه‌ای از اطلاعات ارزشمند تاریخی هستند؛ از جمله اینکه نشان می‌دهند مهاجران ایرانی (از شهرهایی چون شیراز، کرمان، تبریز و…) چه مشاغل و جایگاهی (معمار، شاعر، ستاره‌شناس، سیاستمدار) داشته‌اند و تا چه اندازه از مهمان‌نوازی و حمایت‌های مالی حکومت‌های وقت هند برخوردار بوده‌اند.
وی با نمایش نمونه‌هایی از کتیبه‌های مستندشده، بر این نکته تأکید کرد که برخلاف تصور رایج، این آثار را نباید صرفاً «ایرانی» نامید، بلکه باید آن‌ها را «مراثی هندی-ایرانی» دانست؛ زیرا سازنده، متریال، مواد و زیبایی‌شناسی آن‌ها رنگ و بوی هندی دارد؛ او با نمایش تصاویری از کتیبه های مناطق مختلف هند افزود: امضای هندی در خط و نگارش آنهاست و هنرمندان هندی در خطوط طغرا یا سبک‌های محلی (مانند سبک «بیهار») تقلید صرف نکرده، بلکه خلاقیت به خرج داده‌اند؛ چنان‌که گاه حروف (مانند «ق» یا «ن») به شکل نیزارها، قایق‌ها و عناصر طبیعی بوم بنگال یا دیگر مناطق هند طراحی شده‌اند.
او در ادامه با نمایش تصاویر و نمونه‌هایی چون استفاده از شعر حافظ بر سردر ورودی کاخ پادشاهی در «بیدر» (دکن) با معماری چوبی هندی و طرح‌های اسلیمی، یا کتیبه‌های آرامگاه امپراطوران، هماهنگی هنرمندانه میان عناصر ایرانی، اسلامی و هندی را برای حضار نمایش داد.
دیپلماسی فرهنگی، پرونده‌های یونسکو و اطلس گردشگری
رضوانفر در ادامه به اقدامات خود در حوزه ثبت جهانی میراث ناملموس یونسکو (از جمله پرونده‌های پیشین مانند چوگان، فرش، آیین پهلوانی، تعزیه و پیشنهاد پرونده مشترک جشن «گهنباران» با همکاری پارسیان هند) اشاره کرد و بهره‌گیری از دیپلماسی فرهنگی را برای نزدیکی دولت‌ها و ملت‌ها ضروری دانست. وی به نمونه‌هایی چون تالار «آشوکا» در کاخ ریاست جمهوری هند -که ترکیبی از نقاشی فتحعلی‌شاه قاجار، خطوط فارسی کارشده توسط هنرمندان هندی و فرشی بافته‌شده توسط ۵۰۰ هنرمند کشمیری است- به عنوان نماد بارز گفتگوی هنری دو ملت یاد کرد؛ که در سفر اخیر مسعود پزشکیان ریاست جمهوری کشورمان به هند مورد بازدید قرار گرفت.
در پایان، وی هدف نهایی این پژوهش‌ها را فراتر از مقالات دانشگاهی، تدوین یک «اطلس گردشگری تخصصی ایران و هند» برشمرد تا گردشگران، ادیبان، خوش‌نویسان و پژوهشگران معماری و عرفان بتوانند علاوه بر مسیرهای شناخته‌شده (مانند دهلی، آگرا و جیپور)، از سایر آثار و مفاخر مشترک در سراسر شبه‌قاره نیز در قالب تورهای گردشگری بازدید کنند.
سفیر هند: زبان فارسی؛ پیونددهنده ۶۰۰ ساله
در ادامه نشست، پس از ارائه دیدگاه‌های کارشناسی، نوبت به سخنرانی مقام ارشد دیپلماتیک هند و وزارت امور خارجه ایران رسید. سفیر هند سخنان خود را با ابراز خرسندی از حضور در این نشست تخصصی و سپاسگزاری از ریاست کتابخانه ملی و برگزار کنندگان این نشست آغاز کرد و با اشاره به جایگاه عمیق زبان فارسی در تاریخ و فرهنگ شبه‌قاره گفت: زبان فارسی هرگز زبانی بیگانه و تحمیلی نبود، بلکه برای بیش از ۶۰۰ سال زبان اداره امور، دیپلماسی، ادبیات فاخر و پلی میان جهان هندی و حوزه فرهنگ فارسی بود. با رسمی شدن زبان فارسی توسط امپراتوری گورکانی در سال ۱۵۸۲، هند به یکی از مهم‌ترین مراکز ادبیات فارسی در جهان تبدیل شد؛ به گونه‌ای که تا اواخر قرن هفدهم، شمار فارسی‌زبانان هند از خود ایران نیز بیشتر بود.
وی افزود: شاعران و نویسندگانی چون امیرخسرو، فیضی، ابوالفضل و میرزاخالق نقش مهمی در شکل‌گیری «سبک هندی» ایفا کردند. همچنین ترجمه متون بزرگ سانسکریت (مانند رامایانا و مهابهارات) به فارسی، به تلفیقی خلاقانه در معماری، نگارگری، آشپزی و ادبیات انجامید. آثار این پیوند هنوز در واژگان روزمره زبان‌های اردو، پنجابی و دیگر زبان‌های هند (از واژگانی مانند کاغذ و کتاب تا نان و سبزی) جاری است.
سفیر هند با اشاره به تجربیات شخصی خود از منطقه «ماکال» در شمال هند و رواج متون اردو در اسناد مدنی و زمین‌ها، بر لزوم بهره‌گیری دو کشور از این سرمایه مشترک تأکید کرد و آمادگی کامل سفارت هند را برای هرگونه تسهیل‌گری و همکاری با پژوهشگران این حوزه اعلام نمود.
فرهنگ میان دو تمدن ایران و هند، امری ثابت و غیرسلیقه‌ای است
کاظم شریف کاظمی رئیس میز هند وزارت امور خارجه؛ سخنان خود را با ابراز علاقه به حوزه تاریخ، سند و فرهنگ و یادآوری تجربیات دیپلماتیک خود در ایرلند (و داستان جالب پیوند تاریخی میان ایران، هند و ایرلند از طریق شخصیت «میراولاد علی») و با طرح این پرسش کلیدی که آیا اقدامات دو دهه‌ی اخیر تناسبی با حجم عظیمی از اشتراکات تاریخی و تمدنی ایران و هند دارد یا خیر، صراحتاً پاسخ داد که این اقدامات به هیچ وجه کافی و رضایت‌بخش نیست و نباید به گذشته قانع بود.
او با اشاره به اینکه تصویر عمومی از هند در میان عوام عمدتاً به سینما و فیلم‌های هندی خلاقانه محدود می‌شود، بر ضرورت طرحی نو با پیشگامی سفارت‌خانه‌ها و وزارت امور خارجه و نقش‌آفرینی جدی متخصصان، پژوهشگران و نهادهای فرهنگی تأکید کرد. شریف کاظمی در پایان با یادآوری ارسال یکی از نخستین پیام‌های تبریک ایران به مناسبت استقلال هند در سال ۱۹۴۷، خاطرنشان کرد که عنصر فرهنگ و تمدن میان ایران و هند، امری «ثابت و غیرسلیقه‌ای» است که باید بیش از پیش در مناسبات دو کشور جدی گرفته شود.
جلسه با اشعاری از طالب آملی در ستایش پیوندهای شعر فارسی و هند و با تأکید بر لزوم استمرار این محافل علمی و پاسداشت میراث مشترک دو ملت ایران و هند به کار خود پایان داد.