«شاخ بی‌سر»؛ قرار گرفتن در جهان ذهنی هملت، ادیپ و همایون!
یادداشت مهمان- سارا فرجی، فعال رسانه؛ پیش از آنکه نمایش آغاز شود، پرده‌ای توری و سفید پیش روی تماشاگر قرار دارد؛ پرده‌ای که شاید در نگاه اول فقط مرزی میان سالن و صحنه باشد، اما کمی که می‌گذرد، خودش به بخشی از جهان نمایش تبدیل می‌شود. پرده‌ای که هم می‌تواند یادآور رازهای پنهان پشت صحنه و جهان «هملت» باشد و هم استعاره‌ای از فاصله باریک میان آنچه می‌بینیم و آنچه تصور می‌کنیم. انگار از همان لحظه ورود به سالن، قرار است وارد جهانی شویم که در آن نمی‌توان به‌سادگی به مرزهای واقعیت اعتماد کرد.
«شاخ بی‌سر»، به کارگردانی محمد برهمنی در اجرای دوم خود تلاشی است برای پیوند دادن ۲ جهان کلاسیک ادبیات نمایشی؛ «هملت» شکسپیر و «ادیپ شهریار» سوفوکل. ۲ اثری که هر یک به شکلی با حقیقت، تقدیر، هویت، گذشته و مواجهه انسان با واقعیت‌های تلخ زندگی سروکار دارند. برهمنی این ۲ جهان را کنار هم قرار داده است تا از دل وجوه مشترکشان به نمایشی ایرانی و مدرن برسد؛ نمایشی که شخصیت محوری آن، همایون، با مفاهیمی چون خستگی، فرسودگی و تنهایی گره خورده است.
این اثر، بیش از هر چیز درباره گذشته و خاطره است؛ گذشته‌ای که نه پشت سر آدم باقی می‌ماند و نه اجازه می‌دهد او در زمان حال زندگی کند. گذشته‌ای که مدام بازمی‌گردد، در ذهن تکرار می‌شود، شکل واقعیت را به خود می‌گیرد و به‌تدریج می‌تواند انسان را در خود محبوس کند. گویی آدمی آن‌قدر در خاطرات و اتفاقات سپری‌شده زندگی می‌کند که مرز میان آنچه واقعاً رخ داده است و آنچه در ذهنش بازسازی می‌شود، از بین می‌رود. این گذشته‌زدگی، در نهایت می‌تواند به نوعی جنون بینجامد؛ جنونی که نه لزوماً با فریاد و آشفتگی، بلکه با ناتوانی از رها شدن از گذشته خودش را نشان می‌دهد.
کارگردان در یادداشتی درباره شکل‌گیری اثر گفته است که تولید نسخه نخست نزدیک به یک سال زمان برده و دغدغه اصلی‌اش رسیدن به ساختاری مدرن‌تر از دل این ۲ تراژدی بوده است. او همچنین تأکید کرده که از ابتدا علاقه‌ای به روایت مستقیم و توضیح‌دادنی داستان نداشته و بیشتر می‌خواسته تماشاگر را وارد فضای ذهنی شخصیت کند؛ جایی که خاطره و واقعیت و آنچه در ذهن می‌گذرد، مرز روشنی با یکدیگر ندارند.
بازی با مرز خیال و واقعیت
این دقیقاً همان جایی است که «شاخ بی‌سر» به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خود می‌رسد: بازی با مرز میان خیال و واقعیت. در طول اجرا، بارها از جهانی به جهان دیگر پرتاب می‌شویم. گاهی با یک دیالوگ یا حرکت بازیگر، ناگهان از فضای ذهنی نمایش بیرون می‌آییم و احساس می‌کنیم با یک موقعیت واقعی مواجهیم؛ اما چند لحظه بعد، دوباره در لایه‌ای از خیال و خاطره فرو می‌رویم. این رفت‌وآمد آن‌قدر نرم و نامحسوس اتفاق می‌افتد که گاهی تشخیص اینکه کدام بخش واقعیت است و کدام بخش ساخته ذهن شخصیت، دشوار می‌شود. مرز میان این ۲ جهان بسیار باریک است و اتفاقاً بخش مهمی از جذابیت اجرا نیز در همین باریکی و ناپایداری مرزها شکل می‌گیرد.
در چنین ساختاری، تماشاگر دیگر صرفاً دنبال‌کننده یک داستان نیست. او باید مدام آنچه را می‌بیند تفسیر کند، میان تصاویر و دیالوگ‌ها ارتباط برقرار کند و بخشی از روایت را در ذهن خود بسازد. نمایش همه‌چیز را آماده و روشن در اختیار مخاطب نمی‌گذارد؛ بلکه از او مشارکت ذهنی می‌خواهد. به همین دلیل، «شاخ بی‌سر» احتمالاً برای همه تماشاگران تجربه یکسانی نخواهد بود. اگر به تئاتری علاقه دارید که قصه‌ای خطی و سرراست داشته باشد و همه اتفاقات و روابط شخصیت‌ها را به‌روشنی توضیح دهد، ممکن است با این اجرا ارتباط چندانی برقرار نکنید. اینجا باید به تخیل میدان داد و پذیرفت که قرار نیست پاسخ همه پرسش‌ها را روی صحنه پیدا کنیم.
یکی از مهم‌ترین امتیازهای نمایش، طراحی صحنه پویا و استفاده از آثار دست‌ساز تجسمی است. صحنه در این اجرا صرفاً بستری برای حرکت بازیگران نیست؛ خودش در ساختن جهان نمایش نقش دارد. عناصر بصری و اشیای دست‌ساز، فضایی می‌سازند که به همان اندازه که ملموس و واقعی به نظر می‌رسد، ظرفیت ورود به جهان خیال را نیز دارد. این پویایی کمک می‌کند فضای نمایش در یک موقعیت ثابت محصور نماند و با تغییر وضعیت شخصیت‌ها و جهان ذهنی آن‌ها، شکل تازه‌ای پیدا کند.
موسیقی نیز از دیگر نقاط قوت اجراست. موسیقی در کنار طراحی صحنه به خلق اتمسفر کمک می‌کند و در انتقال تماشاگر میان موقعیت‌های مختلف نقش دارد. در نمایشی که بخش مهمی از روایت آن در لایه‌های ذهنی و خاطرات شخصیت اتفاق می‌افتد، موسیقی می‌تواند بدون نیاز به توضیح کلامی، فضا و حس مورد نظر را منتقل کند. بازی‌ها نیز در مجموع کیفیت خوبی دارند و بازیگران توانسته‌اند در ساختن این جهان چندلایه و جابه‌جایی میان موقعیت‌های مختلف، نقش مؤثری ایفا کنند.
بدن‌مندی بازیگران؛ خیال‌پردازی در هنر باید کنترل شود
اما در مورد بازی بازیگران که یکی از امتیازهای مهم اجراست، بازی‌های بدن‌مند آنهاست. برخلاف بخش قابل توجهی از اجراهای این روزها که بار اصلی انتقال معنا و پیشبرد موقعیت‌ها را بر دوش دیالوگ و به‌ویژه مونولوگ می‌گذارند، در «شاخ بی‌سر» بدن بازیگر حضوری فعال و تعیین‌کننده دارد. حرکت، ژست، میزانسن و کنش‌های فیزیکی بازیگران صرفاً مکمل کلام نیستند؛ خودشان بخشی از روایت را پیش می‌برند و به ساختن جهان ذهنی نمایش کمک می‌کنند.
در این میان، تصمیم محمد برهمنی برای بازی در نقش همایون در نسخه دوم نیز قابل تأمل است. او در یادداشتش توضیح داده که پس از اجرای نخست احساس کرده «شاخ بی‌سر» هنوز برایش تمام نشده و پرسش‌هایی درباره آن باقی مانده است. از سوی دیگر، با توجه به شرایط پیش‌آمده برای بازیگر قبلی، خودش ایفای نقش همایون را بر عهده گرفته است؛ تجربه‌ای که به گفته او فرصتی بوده تا شخصیتی را که پیش‌تر از بیرون هدایت می‌کرد، این بار از درون لمس کند. این جابه‌جایی از جایگاه کارگردان به بازیگر، دست‌کم از نظر ایده، جالب توجه است؛ به‌خصوص وقتی شخصیت همایون قرار است حامل خستگی، فرسودگی و تنهایی باشد. البته بدون مقایسه مستقیم ۲ اجرا نمی‌توان درباره تأثیر قطعی این تغییر بر کیفیت نسخه دوم داوری کرد، اما همین تصمیم نشان می‌دهد که بازگشت به «شاخ بی‌سر» برای برهمنی صرفاً تکرار یک تجربه قبلی نبوده است.
با وجود همه این امتیازها، نمایش در برخی لحظات گرفتار زیاده‌کاری می‌شود. به نظر می‌رسد بعضی صحنه‌ها بیش از اندازه امتداد پیدا می‌کنند و برخی موقعیت‌ها ظرفیت حذف شدن دارند. این مسئله به‌ویژه در نمایشی که بر پایه تداعی، ابهام و خیال‌پردازی بنا شده، اهمیت زیادی دارد. گاهی انباشت تصاویر و موقعیت‌ها نه‌تنها به غنای جهان نمایش کمک نمی‌کند، بلکه فرصت تأمل و دریافت را از تماشاگر می‌گیرد.
خیال‌پردازی در هنر، به همان اندازه که به آزادی نیاز دارد، به مهار و انتخاب هم محتاج است. هر ایده جذابی لزوماً نباید به صحنه راه پیدا کند و هر موقعیت قابل اجرایی ضرورتاً به ماندن در نمایش نیاز ندارد. گاهی حذف یک صحنه می‌تواند به اندازه خلق یک صحنه تازه در کیفیت اثر مؤثر باشد. شاید بعضی از لحظات «شاخ بی‌سر» اگر کوتاه‌تر می‌شدند یا اساساً از اجرا کنار می‌رفتند، تأثیر بیشتری بر ذهن تماشاگر باقی می‌گذاشتند. اینجا یاد جمله‌ای از عباس کیارستمی می‌افتم: «خیلی» را کنار هر چیز بگذاری، آن چیز تباه می شود.
«شاخ بی‌سر» در خلق جهان خیال موفق است، اما گاهی در مهار آن به اندازه کافی خویشتن‌دار نیست. همان‌طور که توضیح بیش از اندازه می‌تواند راز یک اثر را از بین ببرد، نمایش بیش از اندازه یک ایده نیز ممکن است از قدرت آن کم کند. در تئاتری که قرار است ذهن مخاطب را فعال کند، باید برای تخیل او هم جا باقی گذاشت. گاهی یک تصویر ناتمام، یک سکوت یا حتی حذف یک صحنه، بیشتر از چند دقیقه ادامه دادن یک موقعیت حرف برای گفتن دارد.
با این حال، «شاخ بی‌سر» تجربه‌ای قابل توجه و واجد امتیازهای جدی است. ترکیب ۲ متن کلاسیک و تلاش برای رسیدن به یک جهان ایرانی و امروزی، طراحی صحنه خلاقانه، موسیقی مناسب و بازی‌های خوب، در کنار شیوه روایی متفاوت، اجرایی ساخته‌اند که دست‌کم نمی‌توان به‌سادگی از کنارش عبور کرد.
شاید مهم‌ترین دستاورد نمایش همین باشد که تماشاگر را از منطقه امن خود بیرون میبرد؛ او را میان خاطره و واقعیت، ذهن و جهان بیرونی و آنچه اتفاق افتاده و آنچه شاید فقط تصور شده است، معلق نگه می‌دارد. اما در نهایت، آنچه یک اثر را ماندگار می‌کند فقط تعداد ایده‌ها و میزان پیچیدگی جهان آن نیست؛ بلکه دقت و ظرافتی است که در انتخاب و چیدمان این ایده‌ها به کار می‌رود.
«شاخ بی‌سر» ما را به جهان خیال دعوت می‌کند؛ جهانی که در بهترین لحظاتش آن‌قدر به واقعیت نزدیک می‌شود که تشخیص مرز میان این ۲ دشوار است. فقط گاهی فراموش می‌کند که برای پرواز خیال، همیشه به بال‌های بیشتری نیاز نیست؛ بعضی وقت‌ها باید بار اضافه را زمین گذاشت.
نمایش «شاخ بی سر» به نویسندگی محمود خسروپرست، کارگردانی محمد برهمنی و تهیه کنندگی سروش مکری تا ۲۰ آبان هر شب ساعت ۱۹ در کاخ هنر روی صحنه می رود.
محمد برهمنی، مهشید خدادی (تا دوشنبه ۱۳ مهر)، مهدی یگانه، علیرضا حق‌پرست، سارا رسول زاده (از یکشنبه ۳ آبان)، گروه بازیگران را تشکیل می‌دهند.