چرا کارگردانان حرفه‌ای کم‌کار شده‌اند؟؛ غلبه مناسبات اقتصادی بر تولید
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرگزاری مهر به نقل از روابط‌عمومی خانه تئاتر، نشست تخصصی «عصر کارگردان» با موضوع «بررسی دلایل کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان حرفه‌ای تئاتر در دهه اخیر»، به همت کانون کارگردانان خانه تئاتر و با میزبانی مجید گیاهچی، در سالن جوانمرد خانه تئاتر برگزار شد.
در این نشست، اکبر زنجانپور، قطب‌الدین صادقی و حسین کیانی با طرح دیدگاه‌های خود درباره وضعیت کارگردانی در تئاتر ایران، به بررسی موانع فعالیت حرفه‌ای هنرمندان، مشکلات اقتصادی و مدیریتی، وضعیت تولید و اجرای آثار نمایشی و ضرورت بازتعریف رابطه تئاتر با جامعه پرداختند.
زنجانپور: تئاتر باید خوراک فرهنگی مردم باشد، نه صرفاً محلی برای فروش بلیت
اکبر زنجانپور کارگردان و بازیگر پیشکسوت تئاتر، در این نشست با ابراز نارضایتی از شرایط حاکم بر تئاتر ایران، تأکید کرد که وضعیت کنونی با ظرفیت‌ها و جایگاه واقعی این هنر تناسب ندارد. وی با اشاره به بیش از ۶۰ سال فعالیت خود در عرصه تئاتر گفت: من بعد از ۶۰ سال کار کردن، به این نتیجه رسیده‌ام که انگار اشتباه کرده‌ام؛ چون نتیجه‌ای را که انتظار داشتم، نمی‌بینم.
زنجانپور با تأکید بر ضرورت پیوند دوباره تئاتر با زندگی و نیازهای فرهنگی جامعه، معتقد بود که تئاتر باید به بخشی از زیست فرهنگی مردم تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که مخاطبان آن را نیازی برای زندگی خود بدانند و با اشتیاق به تماشای آثار نمایشی بروند. از نگاه وی، تئاتر صرفاً عرصه‌ای برای دیده‌شدن، شهرت یا فروش بلیت نیست، بلکه فضایی برای مواجهه انسان با خود، دیگران، طبیعت و جهان پیرامون است؛ فضایی که می‌تواند به پالایش روحی هنرمند و مخاطب بینجامد.
وی در ادامه، مشکلات ساختاری تولید و اجرای آثار نمایشی را از عوامل فرسودگی کارگردانان عنوان کرد و به محدودیت سالن‌های اجرا، دشواری برنامه‌ریزی برای تولید و نبود امکان فعالیت مستمر برای بسیاری از هنرمندان اشاره کرد. به گفته وی، حتی هنرمندانی که از دانش، تجربه و توانایی حرفه‌ای برخوردارند، در ساختار فعلی با موانعی مواجه‌اند که امکان گردهم‌آوردن گروه و اجرای یک اثر را از آنان می‌گیرد.
این کارگردان و بازیگر پیشکسوت با انتقاد از فردمحوری در ساختار تولید تئاتر، بر ضرورت شکل‌گیری گروه‌های مستقل و پایدار نمایشی تأکید کرد. وی پیشنهاد داد به‌جای آنکه تمام فرایند تولید و حمایت از تئاتر حول افراد شکل بگیرد، گروه‌های حرفه‌ای با ترکیبی مشخص از بازیگران، کارگردانان، طراحان و دیگر عوامل اجرایی تشکیل شوند و امکان فعالیت مستمر و برنامه‌ریزی‌شده داشته باشند.
وی در پایان، با تأکید بر ضرورت بازگشت به ماهیت انسانی و اجتماعی تئاتر، یادآور شد که تداوم حیات این هنر به فراهم‌شدن امکان فعالیت جمعی، تقویت ارتباط میان هنرمندان و مخاطبان و ایجاد ساختاری نیاز دارد که استعدادها و تجربه‌های حرفه‌ای را به امکان واقعی تولید و اجرا تبدیل کند.
در ادامه این مراسم از تمبر کانون کارگردانان خانه تئاتر رونمایی شد.
صادقی: کارگردانان تئاتر نه ناتوان‌اند و نه تنبل؛ امکانات کار فراهم نیست
قطب‌الدین صادقی، کارگردان و پژوهشگر تئاتر، در ادامه این نشست با تأکید بر اینکه کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان حرفه‌ای را نمی‌توان صرفاً به عملکرد فردی هنرمندان نسبت داد، مشکلات ساختاری، کمبود بودجه، ضعف زیرساخت‌های اجرایی و نبود برنامه‌ریزی بلندمدت را از مهم‌ترین عوامل محدودکننده فعالیت حرفه‌ای در تئاتر ایران دانست.
صادقی در ابتدای سخنان خود با اشاره به وضعیت جریان‌های مختلف تئاتر ایران، از غلبه آثار سفارشی، تجاری و تفننی انتقاد کرد و معتقد بود بخش قابل‌توجهی از تولیدات موجود، از تجربه‌گرایی اصیل در محتوا، طراحی و شیوه‌های بازیگری فاصله دارند. به گفته وی، در چنین شرایطی، آثار جدی و برخوردار از اندیشه و خلاقیت سهم محدودی از فضای اجرایی تئاتر دارند و امکان رشد و استمرار فعالیت برای بسیاری از هنرمندان حرفه‌ای فراهم نیست.
این کارگردان و پژوهشگر تئاتر، کمبود سالن‌های مناسب و توسعه‌نیافتگی زیرساخت‌های نمایشی را از موانع اساسی فعالیت مستمر گروه‌های تئاتری برشمرد. وی با انتقاد از محدودبودن امکانات دولتی و شرایط نامناسب برخی سالن‌های خصوصی توضیح داد که نبود امکانات فنی کافی، فرصت محدود برای آماده‌سازی و اجرای آثار و دشواری‌های تولید، فشار مضاعفی بر کارگردانان و گروه‌های نمایشی وارد می‌کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، پیشنهاد ایجاد نهادی مستقل و توانمند برای حمایت از تئاتر ملی را مطرح کرد؛ نهادی که با بهره‌گیری از کارگردانان صاحب‌سبک و هنرمندان برجسته، زمینه تولید و اجرای آثار شاخص ایرانی را فراهم کند و به حفظ و ارتقای کیفیت فرهنگی و هنری نمایش در کشور بپردازد.
صادقی در جمع‌بندی دیدگاه خود تصریح کرد که حل مسئله کم‌کاری کارگردانان حرفه‌ای، مستلزم تغییر در ساختار مدیریتی، بازنگری در شیوه تخصیص بودجه، توسعه زیرساخت‌ها و تدوین برنامه‌ای جامع برای آینده تئاتر است. به باور وی، تا زمانی که امکان تولید مستمر، حمایت حرفه‌ای و مدیریت مبتنی بر شناخت تخصصی از تئاتر فراهم نشود، نمی‌توان انتظار داشت کارگردانان صاحب‌اندیشه و صاحب‌سبک از فرصت برابر و مؤثر برای فعالیت برخوردار باشند.
کیانی: تئاتری که جامعه را نبیند، از سوی جامعه نیز دیده نخواهد شد
حسین کیانی کارگردان و نمایشنامه‌نویس تئاتر، در بخش دیگری از نشست «عصر کارگردان» با انتقاد از غلبه مناسبات اقتصادی بر تولیدات نمایشی، تضعیف جایگاه خلاق کارگردان و فاصله‌گرفتن تئاتر از مسائل جامعه، بر ضرورت بازنگری در ساختار تولید و حمایت از تئاتر و تدوین الگویی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی ایران تأکید کرد.
وی تسلط سرمایه و اقتصاد ناسالم بر تئاتر را از عوامل مؤثر در تضعیف این جایگاه دانست و گفت: هنگامی که بازگشت سرمایه، سود تهیه‌کننده، دستمزد چهره‌های مشهور و ملاحظات تجاری به اولویت‌های اصلی تولید تبدیل می‌شوند، امکان شکل‌گیری هویت مستقل هنری برای کارگردان محدود خواهد شد.
این کارگردان و نمایشنامه‌نویس با انتقاد از گسترش تئاترهای سلبریتی‌محور و تولیدات پرزرق‌وبرق تأکید کرد که شهرت بازیگران، سالن‌های مجلل و جذابیت‌های ظاهری، به‌تنهایی ضامن ارزش هنری یک اثر نیستند. از نگاه او، نقش اساسی کارگردان فراتر از اجرای متن است و به خلق جهان معنایی و زیبایی‌شناسی خاص اثر بازمی‌گردد.
تئاتر بی‌مسئله؛ آسیب جدی هنر نمایش
کیانی در بخش دیگری از سخنانش، با تأکید بر ضرورت اندیشه و مسئله‌مندی در تئاتر، «تئاتر بی‌مسئله» را یکی از مهم‌ترین آسیب‌های این هنر برشمرد. وی با اشاره به دیدگاه‌هایی که این مفهوم را به زنده‌یاد غلامحسین ساعدی نسبت می‌دهند، یادآور شد که تئاتر با پرسش‌های انسانی و اجتماعی شکل می‌گیرد و کارکرد آن تنها سرگرم‌کردن مخاطب نیست، بلکه باید او را به تأمل، پرسشگری و مواجهه با واقعیت‌های پیرامون دعوت کند.
کیانی در همین زمینه، از مفهوم «سانسور اقتصادی» سخن گفت و آن را عاملی پنهان در محدودشدن امکان طرح مسائل جدی در تئاتر دانست؛ عاملی که در کنار محدودیت‌های فرهنگی، می‌تواند مسیر تولید را به سوی آثاری کم‌خطرتر از نظر تجاری و دور از پرسش‌های اساسی جامعه سوق دهد. از این منظر، مناسبات اقتصادی نه‌تنها بر امکان تولید و اجرای آثار، بلکه بر انتخاب موضوعات و محدوده مسائل قابل طرح در تئاتر نیز تأثیر می‌گذارند.
این هنرمند، فاصله‌گرفتن تئاتر از زندگی واقعی مردم را از دیگر چالش‌های اساسی این هنر عنوان کرد و معتقد بود تئاتر نمی‌تواند در جهانی جدا از تجربه‌ها، دغدغه‌ها و تعارض‌های اجتماعی به حیات خود ادامه دهد. به باور وی، تماشاگر یکی از عناصر اصلی پویایی تئاتر است و این هنر زمانی می‌تواند جایگاه خود را در جامعه بازیابد که مسائل و واقعیت‌های زندگی مردم را به رسمیت بشناسد.
وی همچنین تأکید کرد که مشکلات تئاتر را نمی‌توان صرفاً به عملکرد نهادهای دولتی، محدودیت‌های نظارتی یا کمبود حمایت‌های مالی نسبت داد. از نظر این هنرمند، بخشی از وضعیت موجود به کاستی‌های درونی جامعه تئاتری، کم‌کاری و ضرورت بازنگری در شیوه‌های فعالیت حرفه‌ای بازمی‌گردد.
این کارگردان و نمایشنامه‌نویس در پایان، با دعوت به بازنگری هم‌زمان در عوامل بیرونی و درونی بحران تئاتر، تأکید کرد که آینده این هنر به طرح‌ریزی راهکارهایی تازه، تقویت ارتباط آن با جامعه و فراهم‌کردن امکان فعالیت مؤثر برای نسل جوان هنرمندان وابسته است.
ضرورت بازنگری در ساختار مدیریت و حمایت از تئاتر
مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست تخصصی «عصر کارگردان» نشان داد که مسئله کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان حرفه‌ای را نمی‌توان با یک عامل واحد توضیح داد. محدودیت سالن‌ها و امکانات فنی، کمبود بودجه و نبود نظام پایدار حمایت از تولید، فقدان برنامه‌ریزی بلندمدت، غلبه مناسبات تجاری، تضعیف جایگاه خلاق کارگردان و فاصله‌گرفتن بخشی از تولیدات نمایشی از مسائل جامعه، از جمله محورهایی بودند که در سخنان سه هنرمند مورد تأکید قرار گرفتند. در کنار این موارد، نکات دیگری نیز توسط سه سخنران مطرح شد.
اجرای این برنامه را مجید گیاهچی برعهده داشت. همچنین در ابتدای این برنامه مازیار لرستانی به گفتگو با اکبر زنجانپور پرداخت.
همچنین ایرج راد، محمدرضا خاکی، بهرام ابراهیمی، مجید مظفری، شهره سلطانی، رضا فیاضی، مجید جعفری، محسن حاج‌یوسفی، ایرج افشاری‌اصل، علیرضا درویش‌نژاد، محسن حسینی، کوروش نریمانی، بابک والی، مهرداد ضیایی، ناصر آویژه، مهدی قلعه، کرامت رودساز، مهدی شمسایی و غلامحسین لطفی از حاضران در این نشست بودند.
علیرضا گیلوری مدیرعامل خانه تئاتر به همراه اعضای هیئت مدیره کانون کارگردانان خانه تئاتر شامل اسماعیل خلج، مجید کریمی، مازیار لرستانی، هادی عامل، حسین پرستار، غلامرضا عربی، کهبد تاراج و میثم عبدی، به همراه ساسان شکوریان بازرس کانون، و سارا دشتی، منشی کانون نیز در این نشست حضور داشتند.
