شاهنامه و رودکی از کتاب‌های درسی کنار رفتند؛ هشدار مدیر میراث مکتوب
به گزارش هنگام هنر به نقل از خبرنگار مهر، صبح چهارشنبه بیست و نهم مهرماه ۱۴۰۵، دفتر پاسداشت زبان فارسی حوزه هنری انقلاب اسلامی آیین تقدیر از فعالان عرصه خدمت به زبان فارسی را برگزار کرد و در آن نشان سرو سیمین پارسی جان به سه تن از خادمان زبان و ادب فارسی اهدا شد: اکبر ایرانی، مدیرعامل مؤسسه نشر میراث مکتوب؛ امرالله احمدجو، نویسنده و کارگردان؛ و یدالله گودرزی، شاعر، نویسنده و فعال رسانه، به پاس فعالیت‌های کانال آیین سخن. در این نشست ناصر فیض، علیرضا قزوه، میلاد عرفان‌پور، جواد شرافت، فریبا یوسفی، امید مهدی‌نژاد و جمعی از فعالان فرهنگ و ادب حضور داشتند.
برنامه با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و خواندن چند بیت در ستایش زبان و ادب فارسی آغاز شد و سپس جواد شرافت، ضمن خوش‌آمدگویی به استادان، شاعران و دوست‌داران زبان فارسی، از حضور آنان در هشتمین دوره این محفل قدردانی کرد. او این نشست را فرصتی برای آشنایی با سربازان و سرداران سنگر دفاع از زبان و ادب فارسی دانست و از دقت و حسن سلیقه دفتر پاسداشت زبان فارسی در گزینش برگزیدگان سخن گفت؛ گزینشی که به گفته او گاه غافلگیرکننده و گاه شگفت‌آور بوده است، زیرا برگزیدگان در حوزه‌ها و فضاهای گوناگون و هر یک به شیوه‌ای به پاسداشت زبان فارسی خدمت کرده‌اند.
سپس از ناصر فیض، از مسئولان دفتر پاسداشت زبان فارسی، خواست در جایگاه سخنران نخست قرار گیرد. فیض با مروری بر سابقه حوزه هنری توضیح داد که این نهاد از آغاز تأسیس خود به زبان و ادبیات، از جمله رمان، توجه داشته و برگزاری نشست‌هایی از این دست برای شاخص‌تر کردن این توجه و رصد کردن فعالیت دلسوزان زبان فارسی شکل گرفته است. به گفته او، برگزیدگان این دوره پیش از این نیز جایزه خود را از مردم و نخبگان گرفته‌اند و بنابراین جایزه حوزه هنری، بیش از آنکه اتفاقی تازه برای آنان باشد، افتخاری برای میزبان است. او ابراز امیدواری کرد این حرکت سبب شود مسئولانی که پاسداشت زبان در وظایف ذاتی‌شان است، بیش از پیش در این عرصه بکوشند، و در همین زمینه به دغدغه‌مندی رهبر شهید در سخنرانی‌های گوناگون و اشاره‌های مکرر ایشان به زبان فارسی و انتشار مجموعه‌ای مفصل از این مطالب اشاره کرد.
فیض همچنین از همکاران دفتر پاسداشت زبان فارسی و نیز میلاد عرفان‌پور در مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری قدردانی کرد و با یادکردی از سال‌ها فعالیت خود در دفتر طنز، از تلاش بی‌وقفه همکارانی گفت که تا ساعاتی از شب چراغ اتاقشان روشن است. مجری برنامه نیز در ادامه، با یادآوری جمله‌ای از شهید بهشتی درباره مسئولیت‌شناسی، بر اهمیت همین حضور و مجاهدت روزمره تأکید کرد.
در ادامه برنامه جواد شرافت، تنوع فهرست برگزیدگان دوره‌های گذشته سرو سیمین را ستود؛ از یک رستوران تا نهادهای دولتی و شخصیت‌های ادبی و فرهنگی، همه کسانی که فعالیت اصلی‌شان این کار نبوده اما در آن اثرگذار بوده‌اند. او همچنین از برگزاری دو دوره اختتامیه سرو زرین یاد کرد که نامزدهای آن از میان دریافت‌کنندگان سرو سیمین به صورت سالیانه انتخاب می‌شوند.
یدالله گودرزی: از کنش‌پذیری به کنش‌مندی
نخستین تقدیرشده این دوره یدالله گودرزی بود؛ شاعر، نویسنده و فعال رسانه که سال‌ها در سمت‌های مدیریتی و ادبی در رادیو و دیگر رسانه‌ها فعالیت کرده است. پس از پخش قطعه‌ای معرفی، گودرزی دلیل شکل‌گیری کانال آیین سخن را توضیح داد: به باور او، ادبیات امروز ایران از مفاخر ملی است، اما در معرفی زبان فارسی به‌عنوان زبان دانش و در حوزه نگهبانی و پاسداشت آن، کم‌کاری شده است.
او با یادآوری تجربه شورای عالی ویرایش صداوسیما و برنامه‌هایی مانند فارسی را پاس بداریم که بازتاب گسترده‌ای در میان مردم داشت، از حضور استادانی چون احمد سمیعی گیلانی در آموزش برنامه‌سازان یاد کرد و از انقطاع آن روند ابراز تأسف؛ از راه‌اندازی مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی در سال‌های اخیر استقبال نمود و امیدوار شد آن فضای آموزشی گذشته گسترده‌تر از پیش بازگردد.
بخش پایانی سخنان او آسیب‌شناسی وضعیت کنونی بود: به باور گودرزی، بخشی از فعالان این عرصه با دیدگاه‌های افراطی و تفریطی و نگاه‌های سخت‌گیرانه به زبان، بیش از آنکه کمک کنند آسیب می‌رسانند و از این رو نگاه متعادل ضروری است. او از تعدد نهادهایی که خروجی روشنی ندارند انتقاد کرد و در مقابل، عملکرد دفتر پاسداشت زبان فارسی حوزه هنری را با وجود سابقه کوتاهش موفق ارزیابی کرد. او همچنین شاگردی بسیاری از استادان حاضر و آثار تقدیرشده‌گانِ این دوره، از جمله امرالله احمدجو و اکبر ایرانی با نشر میراث مکتوب، را مایه افتخار خود دانست.
میراث مکتوب؛ صدای زنده تاریخ و نخ تسبیح هویت ایرانی
در بخش بعدی نشست، دکتر حبیب راثی تهرانی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی و پژوهشگر تراث اسلامی، ضمن تبریک اهدای نشان سرو سیمین به دکتر ایرانی، زبان فارسی را مهم‌ترین عنصر تمدنی ایرانیان خواند و گفت: زبان فارسی در حکم نخ تسبیحی است که ما را به گذشته متصل کرده و ایرانیان سراسر جهان را با رمزی واحد گردهم می‌آورد. میراث مکتوب در واقع زبان خاموش پیشینیان و صدای زنده تاریخ است که احوال، هنرها و صنایع گذشتگان را به عصر حاضر منتقل می‌کند.
وی با یادآوری تلاش سی‌ساله مؤسسه میراث مکتوب افزود: کار تصحیح و احیای نسخ خطی امری طاقت‌فرساست؛ پژوهشگری ممکن است سال‌ها برای احیای یک اثر زمان صرف کند اما دستاورد مادی چندانی نداشته باشد، از این رو تنها عشق به هویت و تمدن ایرانی-اسلامی پیش‌برنده این راه است. دکتر ایرانی در این سه دهه با ایستادگی و پایمردی، نهالی کاشتند که امروز ثمرات ارزشمند آن در معتبرترین کتابخانه‌های جهان، از جمله کتابخانه کنگره آمریکا می‌درخشد.
راثی تهرانی با استناد به آرای ادیبان کهن از جمله ابن‌اثیر درباره عظمت شاهنامه فردوسی یادآور شد: اعتراف ابن‌اثیر مبنی بر اینکه خلق اثری در قالب ۶۰ هزار بیت از عهده ادیبان عرب خارج بوده و تنها در ظرفیت شاهنامه و زبان فارسی می‌گنجد، گواهی تاریخی بر وسعت این زبان است. همچنین بخش عمده‌ای از شکوفایی تمدن اسلامی در حوزه‌های فقه، فلسفه و طب، بر دوش اندیشمندان و حکمای ایرانی چون ابن‌سینا، بیرونی و خواجه نصیر بوده است.
از پژوهش پیرامون موسیقی با شهید آوینی تا همراهی با ایرج افشار
در ادامه نشست، اکبر ایرانی، مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، با ابراز خرسندی از حضور در حوزه هنری، به پیشینه فعالیت‌های پژوهشی خود اشاره کرد و گفت: خانه اول من حوزه هنری است. سال‌های ۶۹ و ۷۰ برای خدمت سربازی به این مجموعه آمدم و نخستین بار خدمت شهید مرتضی آوینی رسیدم. ایشان پیشنهاد دادند پیرامون موضوع موسیقی در اسلام تحقیق کنم که حاصل آن پژوهش سه جلدی بود و جلد نخست آن با عنوان هشت گفتار پیرامون موسیقی و غنا با خط استاد عجمی به چاپ رسید. پس از پایان سربازی، در معاونت فرهنگی ارشاد پیگیر ایده شناسایی و احیای متون کهن شدیم که در نهایت به تأسیس دفتر نشر میراث مکتوب انجامید.
وی افزود: در این مسیر سخت و طولانی، همراهی و اعتماد بزرگانی چون ایرج افشار، عبدالحسین زرین‌کوب، سیدجعفر شهیدی و عباس زریاب خویی سرمایه‌ای تکرارنشدنی بود. برخی در ابتدا گمان‌های دیگری درباره ما داشتند، اما انتشار آثاری چون نسخه کهن منظومه شیعی علی‌نامه متعلق به قرن پنجم هجری نشان داد که تمرکز ما صرفاً بر احیای علمی تراث ارزشمند این سرزمین است.
ایرانی با ارائه آماری از وضعیت متون کهن فارسی در جهان تشریح کرد: بر اساس آمارها، حدود ۷۰۰ هزار نسخه خطی در ایران فهرست شده و نزدیک به ۲۰۰ هزار نسخه نیز هنوز فهرست‌نویسی نشده است که حدود ۵۰۰ هزار نسخه از آن‌ها به زبان فارسی است. در شبه‌قاره هند نیز قریب به ۵۰۰ هزار نسخه فارسی وجود دارد و با احتساب متون موجود در ازبکستان، تاجیکستان، آسیای صغیر و قفقاز، تخمین زده می‌شود بالای یک میلیون نسخه خطی فارسی در جهان پراکنده باشد. مؤسسه میراث مکتوب تا امروز نزدیک به ۵۰ هزار نسخه دیجیتال ارزشمند را گردهم آورده و تا کنون ۴۸۵ عنوان اثر نفیس تصحیح و منتشر شده که تازه‌ترین آن‌ها دیوان قاضی حسین میبدی (از علمای قرن نهم) است.
وی همچنین از یک پروژه بین‌المللی خبر داد و گفت: تصحیح ۱۱۰ رساله از میر سید علی همدانی را با همکاری کشورهای عضو اکو از جمله تاجیکستان، هند و پاکستان در دست اجرا داریم. همچنین تصحیح دیوان رودکی را بر پایه ۵۰۰ نسخه آغاز کرده‌ایم؛ طرحی که در جریان آن، برای برخی ابیات تا چندین پاورقی از نسخ بدل ارائه شده و حتی برای محققان تاجیکستان نیز شگفت‌انگیز بوده است.
هشدار نسبت به تضعیف زبان فارسی در مدارس: چرا شاهنامه و رودکی حذف شدند؟
مدیرعامل مؤسسه میراث مکتوب در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد جدی از تغییرات اعمال‌شده در کتاب‌های درسی آموزش‌وپرورش ادامه داد: زبان فارسی مقوم اصلی هویت ملی ماست؛ زبانی که از گزند حوادث تاریخی و هجوم‌ها گذشته و با شعر سعدی، حافظ و فردوسی پیوند خورده است. متأسفانه گزارش‌ها از کتاب‌های ادبیات مدارس نگران‌کننده است؛ در دوره متوسطه اول اثری از داستان‌های شاهنامه نیست و در متوسطه دوم نیز شعر حماسی فردوسی بسیار ناقص آمده است. اشعار ماندگاری چون بوی جوی مولیان رودکی یا شعر پرمفهوم میازار موری که دانه‌کش است از کتاب‌های درسی حذف شده‌اند و پشت جلد کتاب‌ها نیز نام مفاخر و پیشگامان زبان فارسی چون غلامحسین یوسفی جای خود را به متون دیگری داده است.
وی ادامه داد: اگر خودمان جایگاه زبان فارسی را در مدارس تضعیف کنیم، چه انتظاری از نسل جوان داریم که درست بنویسد یا از شکسته‌نویسی پرهیز کند؟ امروز در کشور همسایه، تاجیکستان، شاهنامه فردوسی در تیراژ چند میلیونی و ارزان در اختیار خانواده‌ها قرار می‌گیرد، اما در ایران نسخه‌های مرجع و پیراسته شاهنامه نظیر تصحیح استاد جلال خالقی‌مطلق با هزینه‌های بالا عرضه می‌شود. حتی پیشنهاد دادیم برای نقالان جوان، نسخه بی‌نقص شاهنامه به شکل فایل دیجیتال پیراسته در دسترس قرار گیرد تا به سراغ نسخه‌های متأخر و پر از الحاقات نروند.
اکبر ایرانی در پایان سخنانش، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان این مراسم، ابراز امیدواری کرد که نهادها و بنیادهای فرهنگی به جای موازی‌کاری، توجه خود را به کارهای اصیل پژوهشی، اصلاح محتوای کتب درسی و ارتقای دیپلماسی فرهنگی از بستر نسخه‌های خطی معطوف کنند.
نگاه مردمی و گسترده به پاسداشت زبان فارسی
در ادامه این آیین، میلاد عرفان‌پور، مدیر مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری انقلاب اسلامی، با خوانش ابعادی از اهمیت زبان فارسی و گستره فعالیت‌های طرح پارسی جان گفت: خدا را شاکریم که امروز پارسی جان به نهال برومندی تبدیل شده است تا برای نفس تازه دادن به زبان فارسی و مردمی که با جان به این زبان عشق می‌ورزند، حضور و فعالیت مؤثری داشته باشد. هدف مهم پارسیدجان این است که حراست و نگاهبانی از زبان فارسی یک امر عمومی و مردمی باشد؛ به همین دلیل، این نشان به اقشار مختلف، از یک خلبان ترغیب‌کننده شاهنامه گرفته تا نویسندگان، هنرمندان و نهادهای داوطلبانه اهدا شده است.
وی با تجلیل از حضور چهره‌های برجسته در این نشست افزود: حضور بزرگان و هنرمندان مردمی در این محفل، ما را به کلمه و هویت اصیل خودمان نزدیک‌تر می‌کند. امروز مفتخریم که از سه چهره و نهاد اثرگذار در حوزه فرهنگ و زبان فارسی تجلیل می‌کنیم.
پیوند عمیق میان کلمه و تصویر در آثار امرالله احمدجو
بهزاد دانشگر، عضو شورای علمی پارسی‌جان و مدیر دفتر داستان حوزه هنری، در سخنرانی خود پیرامون ویژگی‌های آثار هنری و سریال‌های ماندگار استاد امرالله احمدجو (از جمله روزی روزگاری) بیان کرد: زبان فارسی فقط کلمه‌ها نیست، بلکه بازتابنده اندیشه، آداب، رسوم و رفتار انسان ایرانی است. نگاه امرالله احمدجو به شخصیت‌ها -به‌ویژه زنان که در آثار ایشان همزمان عفیف، مقتدر و سازنده تصویر می‌شوند- یکی از ویژگی‌های ممتاز این نوع روایت است. او در حوزه واژگان و دیالوگ‌نویسی نیز به دام زبان مصنوعی و خشک تاریخی یا زبان عامیانه کوچه و بازاری غلط نمی‌افتد، بلکه با تسلط بر گویش‌ها، زبانی شیرین، اصیل و روان می‌آفریند که بلافاصله در دل زبان مردم می‌نشیند و کهنه نمی‌شود.
همچنین نعمت‌الله سعیدی، پژوهشگر و منتقد ادبی، در این نشست به بررسی رابطه میان کلمه و تصویر پرداخت و با تأکید بر اینکه اصالتِ بنیادین با کلمه است، گفت: بحران زبان، خطرناک‌ترین بحران‌هاست؛ چرا که هیچ دردی بدون زبان قابل بیان و درمان نیست. سریال‌هایی چون روزی روزگاری نشان دادند که زبان فارسی چقدر ظرفیت و توانایی برای خلق شخصیت‌های اصیل با هویت زبانیِ اختصاصی دارد و چگونه می‌تواند جهان داستانی را زنده و ماندگار کند.
در ادامه نیز امید مهدی‌نژاد و هادی مقدم‌دوست به ایراد نکاتی پیرامون ساختار روایی حکایت‌گونه، ریشه‌های زیست‌محیطی خلق آثار احمدجو و اهمیت صیانت از زبان فارسی در بستر روایت‌های ایرانی پرداختند.
سخنان استاد امرالله احمدجو و روایت خاطره‌ای از پیوند پهلوانی در فرهنگ ایرانی
در بخش پایانی این نشست امرالله احمدجو، کارگردان برجسته سینما و تلویزیون، پس از دریافت نشان پارسیدجان و لوح تقدیر، طی سخنانی گفت: من با دست‌های خالی در قیاس با این بزرگان آمده‌ام و مطمئنم صف طولانی و پرشماری از فرهیختگان وجود دارند که بسیار بیشتر از من برای نگهبانی از زبان فارسی عمر گذاشته‌اند. اتفاقاً روزی که با من تماس گرفتند، درگیر نگارش مجموعه‌ای درباره دوره ساسانی بودیم و ناگهان متوجه شدیم پیش از حمله اعراب، دیالوگ‌ها باید به فارسی خالص‌تر و روان‌تر ادا شود؛ کار در این زمینه بسیار پیچیده و دشوار است زیرا برخی مفاهیم جایگزین ساده‌ای ندارند.
احمدجو در پایان با ابراز نگرانی نسبت به هجوم واژگان بیگانه و غیرضروری (از جمله در گزارش‌های ورزشی) بر ضرورت تقویت پشتوانه شعر و ادب معاصر و صیانت همه‌جانبه از واژگان اصیل فارسی تأکید کرد.
در انتهای مراسم، لوح یادبود و نشان سرو سیمین پارسی‌جان با حضور مدیر دفتر پاسداشت زبان فارسی و مدیران حوزه هنری به پاس سال‌ها تلاش ماندگار به استاد امرالله احمدجو تقدیم شد، و حاضران در جمع عکسی به یادگار گرفتند.
