قصه یک عروسک‌ساز در جشنواره نمایش عروسکی؛ کمک هزینه جشنواره کافی نیست!
ابوالفضل باران‌طلب نویسنده و کارگردان نمایش «او که جان می‌دهد» که در بیست و یکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک حضور دارد، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره دیدگاه کلی اثر گفت: از کاغذ چیزی ساخته می‌شود که نه می‌داند کیست و نه از کجا آمده است؛ جانش را نه قیچی می‌دهد و نه دستِ سازنده، بلکه نگاهی می‌دهد که از آن‌سوی تاریکی بر او می‌افتد. نگاه تماشاگر، نفسی را در سینه‌ای از جهانی دیگر روشن می‌کند. در این نمایش عروسک‌ساز روی صحنه عروسکی را متولد می‌کند که به‌تدریج خود و جهان ناشناخته پیرامونش را کشف می‌کند. این عروسک با تجربه عشق، فقدان و امید، مسیر زندگی را طی می‌کند تا سرانجام دریابد جهانش از کجا جان می‌گیرد.
وی درباره ایده شکل‌گیری اثر عنوان کرد: ایده نمایش از مواجهه با عروسکی شکل گرفت که جهان را برای نخستین‌بار تجربه می‌کند. برایم مهم بود که عروسک صرفاً وسیله‌ای برای روایت داستان نباشد، بلکه بدن و قابلیت‌های اجرایی آن نیز به بخشی از تجربه زیستن تبدیل شوند.
این کارگردان افزود: علیرضا حسینی هنرمند همکار این پروژه، پس از تحقیق و تمرین به شیوه‌ای در ساخت عروسک دست یافت که امکان می‌دهد تنها با کاغذ و قیچی، در حدود ۱۰ دقیقه، عروسکی مفصل‌بندی‌شده و آماده اجرا ساخته شود. این شیوه به دلیل سادگی و امکانات حرکتی‌اش با ایده نمایش هماهنگ شد. در ادامه، با تلفیق این تکنیک با شیوه‌های مختلف نمایش عروسکی، قابلیت‌هایی در بدن عروسک کشف کردیم که به‌تدریج زبان اجرایی اثر را شکل دادند.
وی ادامه داد: نوآوری برای ما صرفاً به ساخت عروسک با روشی متفاوت محدود نمی‌شد؛ بلکه مهم این بود که این شیوه چه امکاناتی برای حرکت، بیان و حضور عروسک روی صحنه فراهم می‌کند. همچنین با استفاده از نور، صدا و رابطه عروسک با اشیا و فضای اطرافش تلاش کردیم تماشاگر جهان اثر را نه از طریق توضیح کلامی، بلکه از خلال تجربه حسی عروسک کشف کند.
باران‌طلب درباره چالش‌های اجرای نمایش «او که جان می‌دهد» گفت: بزرگ‌ترین چالش، رسیدن به زبانی یکدست میان بدن عروسک، حرکت، نور و صدا بود. در نمایشی که کلام در آن حضور ندارد، کوچک‌ترین حرکت می‌تواند معنایی اساسی پیدا کند و حرکت اضافه یا زمان‌بندی نادرست ممکن است تجربه تماشاگر را تغییر دهد.
وی افزود: در تمرین‌ها تلاش کردیم به‌جای تکیه بر حرکت‌های ازپیش‌تعیین‌شده، منطق رفتاری هر عروسک را پیدا کنیم؛ اینکه چگونه می‌بیند، به چیزی نزدیک می‌شود و در برابر ناشناخته واکنش نشان می‌دهد. بخش مهمی از این مسیر، حذف حرکت‌های غیرضروری و اعتماد به سکوت بود.
این نمایشنامه‌نویس و کارگردان با اشاره به وضعیت تئاتر عروسکی در ایران بیان کرد: در مقایسه با تئاتر صحنه‌ای، تعداد اجراها و تولیدات تئاتر عروسکی به‌طور قابل‌توجهی کمتر است و توجه کمتری به این حوزه می‌شود. از سوی دیگر، فرهنگ‌سازی مناسبی درباره این شیوه نمایشی صورت نگرفته است. وقتی در جامعه از تئاتر عروسکی صحبت می‌کنیم، عموم مردم تصور می‌کنند منظور اثری برای کودک و نوجوان است؛ درحالی‌که شیوه‌های مختلف نمایش عروسکی باید بیشتر معرفی شوند و مورد توجه قرار بگیرند. لازم است مخاطبان با ظرفیت‌های این هنر آشنا شوند و بدانند که نمایش عروسکی صرفاً به آثار کودک و نوجوان محدود نیست.
باران‌طلب درباره شرایط برگزاری بیست و یکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک گفت: جشنواره به تعهداتش عمل کرده و دبیرخانه بدون مشکل امور را پیش میبرد، اما مسئله اصلی، حمایت مالی از هنر نمایش عروسکی است که جشنواره نیز یکی از مصادیق آن به شمار می‌رود.
وی با اشاره به کمک‌هزینه گروه‌های شرکت‌کننده توضیح داد: در فراخوان اعلام شده بود که با تشخیص دبیرخانه، مبلغی بین ۸۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان به گروه‌ها اختصاص پیدا می‌کند. این مبلغ در مقایسه با هزینه تولید، تمرین و اجرای یک تئاتر عروسکی بسیار ناچیز است و حتی هزینه‌های اولیه تولید را نیز پوشش نمی‌دهد. با توجه به قیمت مواد اولیه، ملزومات و هزینه‌های لجستیکی تمرین، مبلغ ۸۰ میلیون تومان حتی برای پرداخت دستمزد حداقلی به یک گروه ۱۰ نفره که حدود ۶ ماه تمرین می‌کند تا به اجرای جشنواره‌ای برسد، کافی نیست. مسئله دیگری که وجود دارد این است که کارگردان باید نمایشی را برای جشنواره آماده کند تا بعد از پذیرش اثر ۴۰ میلیون تومان دریافت کند و آثاری که پذیرفته نمی‌شوند کاملا با ضرر مواجه‌اند.
این کارگردان در پایان با اشاره به دشواری ادامه حیات آثار پس از جشنواره تصریح کرد: معمولاً به دلیل چالش‌های مالی، بسیاری از گروه‌هایی که در جشنواره به اجرا می‌رسند، امکان اجرای عمومی آثارشان را پیدا نمی‌کنند. گاهی نیز مشکلات اداری و دشواری گرفتن نوبت اجرا مانع ادامه مسیر می‌شود و اثری که برای تولید آن زمان و هزینه صرف شده، به همان اجرای جشنواره‌ای محدود می‌ماند، البته دبیرخانه قول‌های مساعدی برای هموار کردن مسیر اجرای عمومی آثار داده است.
نمایش «او که جان می‌دهد» به نویسندگی و کارگردانی ابوالفضل باران‌طلب در نخستین روز از بیست و یکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران- مبارک روی صحنه رفت.
سیدعلیرضا حسینی رستمی، علیرضا سی‌سخت‌پور، ثنا زعفرانلو، بهاره امین، هادی شمس و عاطفه افسری گروه بازی‌دهندگان عروسک‌های این نمایش را تشکیل می‌دهند.
