دغدغه نوجوان درباره رهبر شهید در «پر وا کن» پاسخ داده شده است

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: مجموعه «پر وا کن» توسط محفل نویسندگان منادی تدوین و از سوی انتشارات شهید کاظمی منتشر شده است. این اثر به قلم جمعی از نویسندگان خوش‌ذوق انقلابی، با تلاش مستمر و بررسی منابع و آثار منتشرشده درباره زندگی و زمانه رهبر شهید انقلاب، تلاش دارد فرازهای مهم زندگی ایشان را از دوران کودکی، نوجوانی و جوانی تا سال‌های مبارزه، زندان، تبعید، پیروزی انقلاب و مسئولیت‌های مهم پس از آن، در قالب داستان‌هایی زنده، پرکشش و خواندنی بازخوانی کند. نثر روان و فضای داستانی این مجموعه سبب شده است مفاهیم عمیقی همچون شجاعت، صبر، هوشمندی، ایمان، امید و نگاه راهبردی رهبر شهید انقلاب، نه در قالب تحلیل‌های خشک و رسمی، بلکه در دل ماجراها و چالش‌های زندگی ایشان برای مخاطب نوجوان ترسیم شود. خواننده در این کتاب‌ها، رهبر شهید انقلاب را نه به‌عنوان شخصیتی دور از دسترس، بلکه در قامت فردی کنجکاو، درس‌خوان، پرشور و دغدغه‌مند می‌بیند؛ کسی که مسیر رشد، اثرگذاری و «شدن» را از دل مطالعه، ایمان، تلاش و مسئولیت‌پذیری آغاز می‌کند.

به بهانه انتشار سه جلد از این مجموعه با محمدعلی جعفری دبیر مجموعه «پرواکن» به گفتگو پرداختیم.

*محفل نویسندگان منادی از آموزش نویسندگی عبور کرده و به تعریف پروژه و رساندن اثر تا مرحله انتشار می‌پردازد. این مدل چه تفاوتی با الگوی رایج محافل ادبی دارد و تجربه کار جمعی در پروژه «طلاش کن» چه تغییری در شیوه فعالیت مجموعه ایجاد کرد؟

من خودم نویسنده هستم و در کنار نویسندگی، حدود شش تا هفت سال است که در حوزه آموزش نویسندگی و تربیت نویسنده نیز فعالیت می‌کنم. در همین راستا، محفل ادبی‌ای با عنوان «محفل نویسندگان منادی» راه‌اندازی کردم که علاقه‌مندان به حوزه نویسندگی در آن حضور پیدا می‌کنند و آموزش می‌بینند. پس از اینکه اعضا به سطح قابل قبولی می‌رسند، وارد مرحله عملیاتی کار می‌شوند و برای آنها پروژه‌های مشخصی تعریف می‌کنیم.

در این مسیر، اعضای محفل از مرحله آموزش تا تولید اثر همراهی می‌شوند. پس از تعریف پروژه، کار آنها به شکل مستمر مورد منتورینگ و بررسی قرار می‌گیرد و در ادامه، با ناشرانی که در آن حوزه فعالیت می‌کنند ارتباط برقرار می‌کنیم و آثار را برای بررسی و انتشار در اختیار آنها قرار می‌دهیم. در صورت انتشار اثر نیز مراحل بعدی مانند رونمایی و معرفی کتاب دنبال می‌شود. بنابراین، فعالیت محفل نویسندگان منادی صرفاً به آموزش محدود نیست و تلاش می‌کنیم اعضا را تا مرحله تولید و انتشار اثر همراهی کنیم.

در سال‌های گذشته، اعضای این محفل بیشتر به شکل فردی روی پروژه‌های مختلف کار می‌کردند، اما حدود یک سال پیش از شهادت رهبر انقلاب، نخستین تجربه جدی کار جمعی ما با پروژه‌ای با عنوان «طلاش کن» شکل گرفت.

ایده این پروژه از سخنان رهبر انقلاب در دیدار با دانش‌آموزان شکل گرفت. ایشان طی چند سال، به‌ویژه در دیدارهای آبان‌ماه، بر موضوعاتی مانند خودباوری، اعتمادبه‌نفس، توجه جوانان و نوجوانان به توانمندی‌های خود و حرکت در مسیر پیشرفت علمی تأکید کرده بودند.

ما در جلسات مختلف با اعضای محفل نویسندگان منادی درباره این موضوع گفت‌وگو کردیم که چگونه می‌توانیم به این مطالبه پاسخ دهیم و در حوزه نویسندگی و ادبیات، گامی در این مسیر برداریم. یکی از ایده‌هایی که مطرح شد، روایت زندگی شهدای هسته‌ای از زاویه علمی و تخصصی بود؛ به این معنا که به جای پرداختن صرف به زندگی‌نامه آنها از کودکی تا شهادت، بر فعالیت‌های علمی، مسیر پیشرفت، دشواری‌هایی که پشت سر گذاشتند و تأثیری که در پیشرفت کشور داشتند تمرکز کنیم.

*در روایت شهدای هسته‌ای، آگاهانه از الگوی متداول زندگی‌نامه‌نویسی فاصله گرفته و بر وجه علمی و مسیر پیشرفت آنها تمرکز کردید. این تغییر زاویه روایت با چه ملاحظاتی انجام شد و قرار بود این شیوه چه تصویری از مفهوم «خودباوری» و «روایت پیشرفت» به مخاطب نوجوان ارائه دهد؟

پیش از این نیز آثاری درباره شهدای هسته‌ای منتشر شده بود، اما عمده این آثار ساختار زندگی‌نامه‌ای داشتند. ما تلاش کردیم زاویه متفاوتی را انتخاب کنیم و به جای آنکه صرفاً یک زندگی‌نامه خطی ارائه دهیم، بر وجه علمی و مسیر فعالیت‌های این شهدا تمرکز کنیم. هدف این بود که نوجوان به صورت غیرمستقیم با مفاهیمی مانند خودباوری، اعتمادبه‌نفس، تلاش علمی و امکان پیشرفت در شرایط دشوار آشنا شود.

کتاب پیش از جنگ ۱۲روزه آماده شده بود، اما به دلیل وقوع جنگ و اتفاقات پس از آن، انتشار آن مدتی به تعویق افتاد و در نهایت کتاب منتشر شد. این اثر نخستین تجربه جدی کار جمعی اعضای محفل بود. من به عنوان مدیر مجموعه، در کنار اعضای گروه قرار داشتم و نویسندگان هر هفته متن‌ها را با یکدیگر بررسی و بازنویسی می‌کردند.

خوشبختانه این کتاب پس از انتشار بازخورد خوبی از سوی مخاطبان نوجوان دریافت کرد. برای بسیاری از نوجوانان، این نخستین بار بود که زندگی یک شهید را با چنین زاویه‌ای می‌خواندند و همین مسئله باعث شد اثر برای آنها جذاب باشد.

مدتی پس از انتشار کتاب، جایزه ملی «روایت پیشرفت» برگزار شد و دو عنوان از این مجموعه نامزد دریافت جایزه شدند که یکی از آنها نیز در بخش نوجوان شایسته تقدیر شد. این اتفاق برای اعضای مجموعه بسیار انگیزه‌بخش بود؛ به‌ویژه اینکه افرادی که در این حوزه فعالیت می‌کردند و حتی برخی از مسئولان و فعالان این عرصه، از این حرکت استقبال کردند و آن را در مسیر روایت پیشرفت دانستند.

پس از این تجربه، اعضای مجموعه همچنان مشغول فعالیت روی پروژه‌های مختلف بودند تا اینکه خبر شهادت رهبر انقلاب منتشر شد. روز نخست، فضای عمومی و طبیعتاً فضای مجموعه تحت تأثیر این اتفاق، فضایی همراه با اندوه و بلاتکلیفی بود. اما همان شب به این فکر کردم که اگر رهبر انقلاب همواره بر حرکت، امید، تلاش و مسئولیت تأکید داشتند، اکنون نقش ما به عنوان نویسنده چیست و چه کاری می‌توانیم انجام دهیم؟

تا سحر درباره این موضوع فکر کردم و تجربه موفق پروژه «طلاش کن» به ذهنم رسید. استقبال نوجوانان از آن مجموعه نشان داده بود که می‌توان با یک زاویه روایی متفاوت، مفاهیم مهم را برای این گروه سنی جذاب کرد. به این نتیجه رسیدم که ما در حوزه روایت زندگی رهبر انقلاب برای مخاطب نوجوان، اثر جامع و مناسبی نداریم.

*با وجود حجم قابل توجه آثاری که پیش از این درباره زندگی رهبر انقلاب منتشر شده است، چه خلأیی در این آثار احساس کردید که به ضرورت تولید یک مجموعه مستقل برای مخاطب نوجوان رسیدید؟ آیا مسئله اصلی، کمبود محتوا بود یا تفاوت در زاویه و شیوه روایت؟

در آن زمان، آثار مختلفی درباره زندگی ایشان منتشر شده بود، اما بیشتر این آثار به مقاطع خاصی از زندگی ایشان می‌پرداختند. تنها برش کوتاهی از دوران کودکی ایشان را روایت می‌کردند و آثار دیگر نیز هرکدام دوره‌ای از زندگی ایشان را مورد توجه قرار داده‌ بودند.

به همین دلیل، روز بعد از شهادت رهبر انقلاب از اعضای محفل خواستم دور هم جمع شویم و درباره یک پروژه جدید تصمیم بگیریم. بیش از ۲۰ عنوان کتاب و منبع موجود درباره زندگی ایشان را جمع کردیم و مورد بررسی قرار دادیم تا ببینیم با استفاده از این منابع، چه کاری می‌توان برای مخاطب نوجوان انجام داد.

نکته جالب این بود که اعضای مجموعه پیش از این نیز علاقه و ارادت زیادی به رهبر انقلاب داشتند، اما پس از مطالعه این منابع، بسیاری از آنها می‌گفتند: «ما ایشان را دوست داشتیم، اما نمی‌دانستیم ابعاد شخصیتی ایشان تا این اندازه گسترده است.» همین مسئله نشان داد که هنوز ظرفیت‌های زیادی برای روایت زندگی ایشان برای نوجوانان وجود دارد.

در نهایت، جمع‌بندی ما این شد که زندگی رهبر انقلاب را برای مخاطب نوجوان روایت کنیم. ۱۲ نفر از اعضای گروه به شکل مستقیم وارد این پروژه شدند و در کنار آنها، چند نفر نیز در بخش پژوهش همکاری کردند. بیش از ۲ماه به شکل فشرده روی این پروژه کار کردیم.

شروع این پروژه در ایام ماه رمضان انجام شد و اعضای گروه تقریباً تمام وقت خود را به پروژه اختصاص داده بودند. جلسات معمولاً از ساعت ۹ شب آغاز می‌شد و تا یک یا دو بامداد ادامه پیدا می‌کرد. اعضا پس از آن نیز تا زمان سحر بیدار بودند و دوباره از حوالی ظهر کار را از سر می‌گرفتند.

در طول بیش از ۲ماه، جلسات متعددی برگزار شد و متن‌ها به صورت جمعی مورد بررسی قرار گرفت. درباره این موضوع بحث می‌کردیم که کدام بخش‌های زندگی رهبر انقلاب برای نوجوان جذاب‌تر است، کدام خاطرات ظرفیت بیشتری برای روایت دارند و چگونه می‌توان این خاطرات را به شکلی بیان کرد که برای مخاطب نوجوان قابل فهم و جذاب باشد.

حتی در شب‌های قدر و تعطیلات نوروز نیز اعضای گروه عمدتاً درگیر این پروژه بودند. حساسیت و وسواس زیادی به خرج دادیم تا اثری تولید شود که هم از نظر محتوایی دقیق باشد و هم بتواند با نوجوان ارتباط برقرار کند.

برای تقسیم کار نیز مقاطع مختلف زندگی رهبر انقلاب را از یکدیگر جدا کردیم. یک نفر مسئول دوران کودکی، فرد دیگری مسئول دوران نوجوانی، فردی مسئول دوران زندان، دیگری دوران تبعید و افراد دیگر نیز مسئول مقاطعی مانند دوران پیروزی انقلاب اسلامی و ریاست‌جمهوری شدند.

هر فرد موظف بود تمام خاطرات موجود درباره آن مقطع را بررسی کند و مهم‌ترین و کلیدی‌ترین موارد را استخراج و بازنویسی کند. البته بازنویسی صرفاً به معنای تغییر ادبی متن نبود؛ بلکه باید روایت به شکلی تنظیم می‌شد که مخاطب نوجوان بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

در نهایت، این پروژه در قالب هفت جلد شکل گرفت. این هفت جلد، زندگی رهبر انقلاب را از دوران کودکی تا شهادت ایشان روایت می‌کند و هر جلد متناسب با حجم خاطرات و مقاطع مختلف زندگی، بخش مشخصی را پوشش می‌دهد.

این مجموعه از این جهت اهمیت دارد که برای نخستین بار تلاش شده کل زندگی رهبر انقلاب، از تولد تا شهادت، در قالب یک مجموعه برای مخاطب نوجوان روایت شود. پیش از این، آثاری که درباره ایشان منتشر شده بود، عمدتاً بر یک مقطع خاص از زندگی تمرکز داشت یا نهایتاً تا یک دوره زمانی مشخص را پوشش می‌داد.

در این مجموعه تلاش کردیم بخش‌های مهم و تأثیرگذار زندگی ایشان را نیز در روایت لحاظ کنیم؛ از تولد تا نوجوانی گرفته تا دوران مبارزه، پیروزی انقلاب اسلامی، دوران ریاست‌جمهوری و رهبری و همچنین وقایعی مانند اغتشاشات سال ۱۴۰۱، اغتشاشات سال ۱۴۰۴، شیوع کرونا، شهادت حاج قاسم سلیمانی و سیدحسن نصرالله و عملیات طوفان الاقصی.

البته مسئله اصلی برای ما صرفاً گنجاندن این وقایع در کتاب نبود، بلکه تلاش کردیم آنها را از زاویه‌ای روایت کنیم که برای نوجوان قابل فهم باشد.

*یکی از چالش‌های روایت شخصیت‌های تاریخی و سیاسی برای نوجوان، فاصله گرفتن از روایت‌های شعاری و تبدیل یک شخصیت واقعی به یک چهره دست‌نیافتنی و اسطوره‌ای است. در این مجموعه چگونه تلاش کردید میان معرفی جایگاه و ویژگی‌های رهبر انقلاب و ارائه تصویری انسانی، ملموس و قابل درک برای نوجوان تعادل برقرار کنید؟

یکی از دغدغه‌های اصلی ما این بود که رهبر انقلاب را به عنوان یک «ابر قهرمان» به نوجوان معرفی کنیم اما این معرفی در قالب شعار و کلیشه نباشد. برای ما مهم بود که مفاهیمی مانند مجاهد بودن، ولی امر مسلمین بودن، اهل مطالعه بودن، روشنفکر بودن و شاخص بودن ایشان، صرفاً در قالب شعار مطرح نشود؛ بلکه مصادیق این ویژگی‌ها از دل زندگی واقعی ایشان استخراج و روایت شود.

برای نمونه، از حدود ۱۵ سالگی، زمانی که ایشان وارد فعالیت‌های طلبگی و مبارزات سیاسی شدند، یک خط فکری مشخص در زندگی ایشان شکل گرفت که در طول سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. ما تلاش کردیم این خط فکری را در مقاطع مختلف زندگی دنبال کنیم.

اگر قرار است به نوجوان گفته شود که رهبر انقلاب یک «مجاهد» بوده‌اند، باید این مفهوم را در رفتار و زندگی ایشان ببیند و درک کند که مجاهد بودن فقط یک عنوان نیست؛ بلکه به معنای دهه‌ها تلاش، مبارزه و ایستادگی است.

همچنین تلاش کردیم به این پرسش پاسخ دهیم که چه عواملی باعث شده ایشان تا این اندازه اهل مطالعه باشند، چرا در زمان خود از بسیاری از افراد پیرامونشان متفاوت بودند، چگونه با جریان‌های فکری و فرهنگی مختلف ارتباط برقرار کردند و این ویژگی‌ها از کجا در شخصیت ایشان شکل گرفته است. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از زمان گروه صرف پیدا کردن همین ویژگی‌ها و مصادیق آنها در میان خاطرات موجود شد.

*منابع مورد استفاده شده شما در نگارش این مجموعه چه مواردی بود؟

در این پروژه، مصاحبه جدیدی با افراد نزدیک به رهبر انقلاب انجام ندادیم و کار پژوهشی ما بر اساس منابع موجود شکل گرفت. کتاب‌ها و آثاری که درباره مقاطع مختلف زندگی ایشان منتشر شده بود، در کنار منابع موجود در پایگاه اطلاع‌رسانی رهبر انقلاب و دیگر منابع معتبر مورد استفاده قرار گرفت.

هدف این بود که با بررسی و کنار هم قرار دادن این منابع، روایتی منسجم، دقیق و قابل استفاده برای مخاطب نوجوان شکل بگیرد؛ روایتی که هم زندگی رهبر انقلاب را از کودکی تا شهادت پوشش دهد و هم بتواند ابعاد مختلف شخصیت ایشان را از دل خاطرات و اتفاقات واقعی زندگی نشان دهد.